Айбергеннің Төлегені: «Ақын боп өмір кешіру оңай деймісің, қарағым, Аузында болу бұл өзі сыздаған барлық жараның…» деп еді бір кезде. Ұлы Төлегеннің осы бір сөзі көп ақындардың азапты жолы, маңдайға жазылған тағдыры болса керек. Әрине, егер ол – жалтақтамайтын, жағымпазданбайтын, ақиқатты айта алатын шын мәніндегі ақын болса! Кеше ғана өмірден өткен Сәттібай бауырымыз, Төкең айтқандай, шын ақын еді. Ол – өлеңді аз жазды. Бірақ, аз да болса – саз жазды. Артында том-том кітабы қалған жоқ, азын-аулақ өлең-жыры ғана қалды… Осы аздаған туындыларының өзінен оның өр мінезді өлең иесі екенін, жақсы жыр қалдырған талантты ақын болғанын көреміз.
Мен Сәттібайды алғаш көргенімде, ол – студент еді. Жаңа ғасырдың басы, 2001 жыл болса керек. Сол жылы Бөкетов университетінің филология факультетіне оқытушылық қызметке келгенімде, мен бірден жоғары курс студенттеріне тап болдым. Сәттібай сол соңғы курсында оқып жүрді. Жұқалау келген, ақшыл өңді жас жігіт басқаларға қарағанда бөлектеу көрінді. Сабақ айтысынан, берілген тапсырмаларды ықтиятты орындауынан, отты көзі мен кесімді сөзінен ерекше зейіні мен алғырлығын аңғарып едім. Сонан 2002 жылы университет студенттеріне арнап «Қалам құдіреті» дейтін атаумен әдеби-көркем альманах шығармақшы болдық. Редакторы өзім болып, студенттерден әртүрлі жанрдағы шығармаларын жинай бастадым. Алғашқы да жалғыз, кейіннен ғалым Жандос Шекенұлы екеуміз студенттер жазбаларын жинап жүрдік. Бұл кезде Сәттібай Жүнісовтің айтыскер ақын екенін, қалалық, облыстық, аймақтық студенттер арасындағы ақындар айтыстарының, жыр мүшайраларының жеңімпазы болғанын естідім де, көріп куә болдым да. Сол жылы университетті бітірісімен, осындағы студенттердің Мәдениет сарайы жанындағы «Шабыт» ақындар клубының жетекшісі болып жүрді. Сондай күндердің бірінде Сәттібай бізге бір өлеңін ұсынды. Тақырыбы – «Базына». Жеті шумақтан тұратын осы өлеңді оқып шыққанда маған ерекше әсер беріп еді… Бірінші және соңғы шумағын келтірейін:
Ардагер баба, езіліп еңсем бүгінгі,
Семсері сертті қиятын өлшемің үлгі.
Таңырқауға болмайтын кезде тусам да,
Ауысар болдым ғой армандап ертегі күнді…
Дұға дәметіп кештің бе, сан күдік сен де,
Жүргендей болам қаталап, қаңғырып шөлде.
Көсем бабаның мәрттігі ауыспай кеткен,
Тәңір өзің жар болшы, әңгүдіктерге!..
Жыр жазуды жаңа бастаған жас талапкердің шағын өлеңінен шалқар ойды байқап, бірден кітапқа енгіздім (Осы жинақ менде әлі сақтаулы).
Осыдан кейін Бөкетов университеті қабырғасындағы түрлі мәдени шарада, қалалық, облыстық ақындар айтысында, ақындар мүшәйрасында, әртүрлі тақырыптағы мәдени-әдеби жиындарда, тіпті күнделікті көшеде де кезігіп қалғанда жаны қалмай, амандық-саулық сұрасып жүретін еді. Сонан 2014-2015 жылдары бір жылдай Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданының Байдалы би ауылдық округіне қарайтын Атасу ауылына арнап кітап шығару үшін материал жинай бастадық. Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы Берік Серікбайұлы Рахымов ағамызбен бірге сол кітапты жарыққа шығардық. «Ата қоныс – Атасу» деп аталатын осы кітапқа аталмыш ауылдың тұрғыны болғандықтан Сәттібай Жүністегінің де өмірбаяны мен екі өлеңін кіргіздік. Сол кезде Сәттібай туған жеріне деген тебіреніспен жазылған «Туған жер», «Пырақ» атты жырларын, фотосы мен өзі жайлы мәліметтерін жіберерде: «Ерлан Төлеутай ағам да біздің ауылдың түлегі. Бүгінде елдің айтулы өнерпазына айналған ағамның да өмірдерегі мен фотосын жіберейін» дегені әлі есімде. Көп кешіктірмей өзінің де, Ерланның да кітапқа лайықталған керек-ті деректерін маған жіберіп еді. Осындағы «Пырақ» өлеңі көлемді, 13 шумақтан тұрады. Оқиғалы, терең ойға құрылған тамаша туынды. Қазаққа өте жақын жылқы төлі – құлынды ғажап суреттейді. Сәл үзінді келтірсек:
Балғын шағын шығарар жадынан кім,
Жеткіншек кез, аса шат-шадыманмын.
Малдың басы кер бие құлын салып,
Құрсағынан құт түсті жануардың.
…Екеуара ұғысып үнсіз ғана,
Күй кешеміз бір бөлек, тілсіз, дара.
Жаратқанның ғажайып туындысы:
Мінсіз құлын, жанында мұңсыз бала…
…Қош, құлыным жетілді жабағы боп,
Байыз таппай кеудемде бала жүрек.
Жарысқанның жүзіне қар боратып,
Бабам тартқан жебедей ағады кеп…
Жылқыны жанындай жақсы көретін жігіттің құлыншақ кезінен құлынның тағдырын түсінгені осы өлеңінде анық байқалады. Атасы Жүніс – атбегі, шабандоз, жылқылы адам болған деп естідік. Сәттібайдың да жылқы жайлы, тұлпар, жалпы жүйрік туралы жазуы да сол дала дәстүрінен болса керек. Ақын өзінің аз ғана ғұмырында өлеңді де аз жазды дедік. Бір қуанарлығы, сол аз да шағын туындыларының бәрі шымыр шыққан. Қайнар бұлақтай қайнап туған. Жаманы, нашары жоқ. «Туған жер» деп аталатын мына өлеңі қандай керемет! Оқи бергің келеді:
ТУҒАН ЖЕР
Алаңда, алаң, алаң жұрт, алаңды ма едің?..
Бабамды Батыр туған жұрт, Анамды керім.
Құштарлық өртеп кеудемді өзіңе деген,
Өзегім сендік екенін сезіне берем.
Далам-ай, тылсым, түйсінер ең үздік ұлы,
Жусандарынан аңқитын қобыздың үні.
Самалың сипай аймалап сарайымды ішкі
Сіңдірген күннің жаныма арайың күшті.
Шомылдырғанда мөп-мөлдір кәусарың күліп,
Жіберген болар мәңгілік аңсарым қылып.
Байтағымды осы, кемеңгер, абыз кәделі,
Жетеме құйып, жетелер аңызға мені.
Кентаврлардан шайлығып кеңістік жұрты,
Мойныңда тұмар боп жүрген жеңістің кілті!
«Мен неге сол бір денемнен ажырап қалдым?»,
– деп талай күйген төбені қазып ақтардым.
Бұл жазық көрген қан қырғын, сан масқараны.
Қысастық осы қашанға жалғаспақ әлі?!
Біздерде сөйлей алады осылай тіпті,
Жалған деп, жалғыз сөзбенен кесіп айтыпты.
Тірліктің және бар мәні ар мен ұрпаққа
саярын Адам мойындар әлдебір шақта.
Табына сүйген даланы перзенттер едік,
Топырағыңды иіскеп, ауаңды ержеткен еміп.
Ұқсатып жүргем әкеме, шешеме неге?
Ұғындым оқып Құраннан есейе келе.
Киіз үй етіп ғаламның кіші жобасын,
Далалықтар-тын имеген кісіге басын!
Қалада туған қандастар қалада-ақ өлсін,
Тек, ұлын тәрбиелеуге далама берсін!
Бұл рухты жыр – 2001 жылы Сәттібайдың жиырма жасында жазған алғашқы туындыларының бірі. Кесек ой, кестелі сөз өрнегі өлеңнің өн бойында өрттей лапылдап, жалын шашады. Хандық дәуірдегі Жыраулардың жұрнағы, сол асылдардың сарқыты ғой деп қуанасың. Бүгінгі ұрпаққа осындай отты жырлар керек! Ұлттық Рухты көтеруге дәл осындай, қорғасындай шымыр шығармалар қажет!
2006-2007 жылдары «Азия Транзит» атты альманахтың редакторы болып жүргенімде қарағандылық бірнеше жас ақындардың өлеңдерін сұратып, жарыққа шығарғанмын. Солардың ішінде осы Сәттібайдың да топтама өлең-жырларын журналдың екі санына жариялатқаным енді есіме түсіп отыр… Біреуін архивімнен кездейсоқ тауып алдым, екіншісі табылмады…
Өкінішке қарай, өткен наурыз айының аяғында арамыздан ерте кеткен бауырымыз Сәттібай Жүністегін еске алу кешіндегі тұсауы кесілген «ПЫРАҚ» деп аталатын жаңа жинағына мұндағы үш өлеңі енбей қалыпты. Ақын бауырымыздың рухы разы болсын деген ниетпен «Махамбет», «Әке түріктің ақылы», «Мен» өлеңдерін оқырман қауымға толықтай жариялауды жөн көрдім.
МАХАМБЕТ
«Мен кескекті ердің сойы едім…»
Махамбет
Бойыңда есе кеткен кектің буы бар,
Қолында еңіреген елдің туы бар.
Ашуланғанда көк жиекті дар айырған,
Майы сере қарыннан қан айырған.
Бұлт сығып сусын қандырған,
Егескенін есінен тандырған.
Сөйлегенде сөзінен шоқ түскен,
Түскен жерін күйдірген.
МАХАМБЕТ…
Басымды саған идім мен.
Жеті қарақшыны құрық қылып,
Құс жолын арқан ғып күліп тұрып,
Дұшпанның мойнына салып едің,
Қуанып, күңіренді қалың елің.
Көңілін ДОСЫҢНЫҢ қалдыра алмай,
Ұлысың шуылдап қалды ұлардай.
Достыққа өзіңдей жүгінгем
МАХАМБЕТ…
Тағзым ғып иілдім діліммен.
Өзегін ызамен кек өртеп,
Ақындар намыстан өлер тек.
Ұлт үшін бәйгеге бас тігіп,
Көрсеттің мәрт мінез хас қылық.
Біз талай бастардан айрылдық,
Қан құсып қайғырдық.
Лағынет жаудырып жалғанға,
Халықтың көбі естен танғанда
Шыдамай сұмдыққа мұндағы
Сол түні Ай өз бетін тырнады
Жеңіне жасырған қолдарын,
Күңгірттеу бір топ жан аңдадым.
Көздерден жас тамбай өкіріп,
Бізбенен көрісті өтірік.
Әй тегі, жыртқыш-ау адамда
Нали да алмадым оларға.
Көк аспан шытынап кетер деп
Ойлап ем шықты олда бекер боп.
Жер жатты қазаға қыстығып,
Ел жатты азада ышқынып,
Тегінде бізге де сол керек
Сан бассыз денені жерлеп ек.
Нарларын өлтіріп алып біз
Бармағын шайнайтын халықпыз.
Ибраһим болса егер қандас бар
Аспаннан жауар ед сан қошқар…
Алайда арыстар құрбан боп
Даурығып тойлаған мұндар көп.
Құдайдың аулында болғанда
Көп былық ашылар ол да алда…
Әділдік жолында мерт болған
Өр ақын өзегі өрт толған
МҰХАММЕД үмбеті МАХАМБЕТ!
МАХАМБЕТ, өзі де, МҰХАММЕД!
ӘКЕ ТҮРІКТІҢ АҚЫЛЫ
Түркі түркі болғалы тағдырлы еді,
Туған жерден қанша рет жырақ кетті.
Түркілердің жөңкілген сол бір легі,
Еуропаның төрінен тұрақ тепті.
Содан бері өтсе де неше ғасыр,
Құшақ жайдық бауырға айқара кең.
Атаң текті түркі деп, шешең асыл
Баласына аңыз ғып айта ма екен.
Бабаң сенің ер жүрек, қасқыр емген,
Дүрліктіре дұшпанға салыпты көз.
Дос болып жүрмегейсің пәс біреумен,
Алыптарға жарасқан алып мінез.
Мінезсізді жасқайтын жүз кекетіп,
Біздің халық жау қабақ, өр кеуделі.
Жұлдызы көп жалауға қызмет етіп,
Ұятқа қалдырмассың еркем мені.
(Онсызда жүрмін қазір өртенгелі).
Солай балам қадалмай мониторға,
Адамды адам ететін жүректі ескер.
Ынтыққан жеткіншегім нәби таңға,
Бауырыңа, досыңа тілектес бол.
МЕН
Мен, мен едім, мен едім, депті бабам,
Едім деуі өткен күн өртті боран.
Күйбеңіне мәз болған мен деуші көп,
Ширегіңе сеңдердің жетті ме одан.
Мен де қазір сол көптің ішіндемін,
Ішімде жүр тірнектеп түсінгенім.
Түсірмедім еш қылау намысыма,
Мансаптардың алдында кішірмедім.
Талай таяқ жеймін-ау содан әлі,
Бірақ арым, жан дейді садағаны.
Бұл дүниеде ар үшін құрбан болса,
Шын дүниеге мерейлі оралады.
Атам кеткен құдірет бейнесіңде,
Күмбірлейтін кең далам кеудесінде.
Ақыл жұққан солардан асыл арман
Шөлге жауған жаңбырдай жерге сіңбе.
Иә, мен, бабалардың арманы едім,
Тұңғыш ұлдар туы ғой сан мәренің.
Желеп-жебеп жүргейсің ұрпағыңды,
Басын шатып жүрсе де әр бәленің.
Бақ іздемей басқа ай, басқа күннен,
Ақылдасып жүремін аспаныммен.
Бақұлдасып суыңдым балалықтан,
Лапылдасып жылындым достарыммен.
Аламанға сан түстім, көкпарға да,
Тұрғыластан көш бойы кеткем дара.
Ақ жүрекпен аялап Ай аруды,
Жазған едім есімін ақ қарға да.
Обалымыз кімге, сол ақпанға ма?
Көкірегінде жоқ еді-ау көктемгі ауа.
Есіміңді өшірген қарлы дауыл,
Есте қалған ең тәтті сәттер ғана.
Сондай сәттер – дәурен-ай деп аталып,
Қыдыртады өткенге мені апарып.
Ал келер күн алдымнан не тартады
Көз іледі қалжырап тағат анық.
Түн. Түннен соң тағы да таң атады.
Сәттібай Жүнісов,
«Шабыт» ақындар клубының жетекшісі.
«Азия Транзит» әдеби-танымдық альманах,
№11-12 (80-81) қараша-желтоқсан, 2006 жыл.
***
Майлықожа ақынның: «Өлшеніп берген өмір бар, Уақытыңмен жүрерсің…» дейтін терең толғамы бар. Сәттібай бауырымыз да сол уақыттың ағымында ағып түскен жарық жұлдыздай мынау өмірден өтіп кетті…
Өкініш… Мұң… Сағыныш… Артынан бағышталған, бағышталар барлық Құран-дұғалар қабыл болсын! Рухы шат болсын, АРДА АЗАМАТТЫҢ!
Әлімжан ҚҰТЖАНҰЛЫ