Қазыбек Нұржанов – Екінші дүниежүзілік соғыста өшпес ерлік көрсеткен қазақтың біртуар батыры, Кеңес Одағының Батыры. Оның есімі әсіресе Беларусь жерін азат ету жолындағы шайқастарда ерекше аталды. Қазыбек Нұржанов майданда барлаушылар взводын басқарды. Оның ең үлкен ерлігі 1944 жылы шілде айында Волковыск қаласын (Беларусь) азат ету кезінде болды. Ол өз тобымен жаудың тылына өтіп, маңызды мәліметтер әкелетін «тіл» ұстауға маманданған болатын. Волковыск қаласы үшін болған ұрыста Қазыбек Нұржанов бастаған топ бірінші болып қалаға басып кіріп, көше шайқастарын жүргізді. Бір сәтте ол жаудың үш офицері мен бірнеше солдатын жалғыз өзі бейтараптандырып, артиллерияның алға жылжуына 1944 жылдың шілдесінде Волковыск үшін болған ұрыста Қазыбек Нұржановтың көрсеткен ерлігі нағыз стратегиялық шеберлік болды. Ол өз тобымен жаудың артиллериялық батареясына ту сыртынан шабуыл жасап, неміс зеңбіректерін істен шығарды. Осы әрекеті арқылы біздің жаяу әскерлердің қалаға шығынсыз кіруіне мүмкіндік туғызды. Өкінішке орай, қала ішіндегі көше ұрысында ол ауыр жараланып, ерлікпен қаза тапты. Оның қазасы бүкіл дивизия үшін ауыр соққы болған.
1945 жылы 24 наурызда (қайтыс болғаннан кейін) бұл жоғары атақ оған ресми түрде берілді. Беларусь еліндегі Волковыск қаласында оның атына көше беріліп, ескерткіш орнатылған. Ол осы қаланың «Құрметті азаматы» болып саналады.
Қазыбек Нұржановтың барлаушы ретіндегі ерлігі аңызға бергісіз. Ол соғыс кезінде 97 жау солдаты мен офицерін тұтқынға (яғни «тіл» ретінде) алған. Бұл – барлаушылар арасында өте сирек кездесетін, жоғары кәсібилікті талап ететін көрсеткіш. Қазыбек Нұржановтың барлаушылық шеберлігі мен майдандағы беделі, оның тұлғасы тек батырлығымен емес, сонымен қатар асқан тапқырлығымен де ерекшеленген. Қазыбек Нұржанов қызмет еткен 5-ші атқыштар дивизиясында достары оны «барлаудың атаманы» деп атаған. Майдандас достарының айтуынша ол ең қиын сәттерде де саспай, жаудың бекінісіне білдіртпей барудың жолын таба білген. Оның басты ерекшелігі – жау офицерлерін тірідей қолға түсіру. Ол әкелген «тілдер» (тұтқындар) арқылы кеңес әскерлері немістердің алдағы жоспарларын алдын ала біліп отырған.
Қарағанды қаласында оның құрметіне жеңіл атлетикадан халықаралық турнир өткізіліп тұрады. Қазыбек Нұржанов соғысқа дейін мұғалім болған. Ол бейбіт өмірде қалам ұстаған қолымен, ел басына күн туғанда қару алып, Отанын қорғап қалды. Батырдың есімін ұрпақ жадында сақтау мақсатында Қарағанды қаласында жыл сайын дәстүрлі түрде жеңіл атлетикадан Қазыбек Нұржановты еске алуға арналған халықаралық турнир өткізіліп тұрады. Бұл жарыс 1980-жылдардан бастап өткізіліп келеді. Оған тек Қазақстаннан емес, Өзбекстан, Қырғызстан және Ресей сияқты көршілес елдерден де спортшылар қатысады. Спортшылар жүгіру (60 м, 400 м, 800 м, 1500 м), биіктікке секіру және ядро лақтыру бойынша бақ сынайды. Турнир мақсаты — жастарды отансүйгіштікке тәрбиелеу және салауатты өмір салтын насихаттау.
Батырдың туған жері – Ақтоғай ауданында және Қарағанды қаласында да көптеген ескерткіштер мен нысандар бар. Ақтоғай ауданындағы өзі туған ауылдағы мектеп пен көшелерге есімі берілген. Қарағанды қаласындағы Жеңіс саябағында батырдың есімі қашалған мемориалдық тақта орнатылған. Көше бойында батырға арналған ақпараттық тақталар бар. Жеңіл атлетика манежінде оның құрметіне арналған бұрыш ұйымдастырылған, онда батырдың суреттері мен марапаттарының көшірмелері сақталған.
Қазыбек Нұржанов үйленбеген, артында тікелей ұрпақ қалмаған. Алайда оның туған бауырлары мен туыстары батырдың атын мақтанышпен ұстап келеді. Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы Нұржановтар әулеті бүгінде үлкен бір қауымға айналған. Олар жыл сайын батырдың туған күні мен Жеңіс күнінде түрлі еске алу іс-шараларын ұйымдастырады. Батырдың өмірі туралы жазылған «Қазыбек Нұржанов» атты деректі кітаптар мен мақалалар бар.
Қарағанды өңірінен шыққан даңқты перзент, Кеңес Одағының Батыры Қазыбек Нұржановтың Белоруссия Республикасының Волковыск қаласын неміс-фашист басқыншыларынан азат ету жолындағы ерен ерлігіне биыл 82 жыл толып отыр. Бұл – тек бір жауынгердің тағдыры ғана емес, қазақ халқының Ұлы Жеңіске қосқан өлшеусіз үлесінің бір жарқын көрінісі.
Қазыбек Нұржановтың есімі бүгінгі таңда Қазақстанда ғана емес, Белоруссия жерінде де зор құрметпен аталады. Себебі ол азат етілген Волковыск қаласының тарихында ерлік пен ержүректіліктің символына айналған. Осыған байланысты қаладағы №8 мектепке батырдың атын беру жөнінде маңызды бастама көтеріліп отыр.
Жуырда Волковыск қаласындағы №8 мектеп директорының орынбасары Қазыбек Нұржановтың туысы О.Нұржановқа арнайы хат жолдап, оқу орнына батыр есімін беру жөніндегі ұсынысқа келісім сұраған. Бұл – бір ғана мектептің атауын өзгерту емес, екі халықтың ортақ тарихына, Ұлы Отан соғысы жылдарындағы бауырластығына деген құрметтің белгісі.
Мектепке Қазыбек Нұржановтың есімін беру арқылы жас ұрпақ күн сайын батырдың рухымен, оның ерлігімен бетпе-бет келіп отырады. Оқушылар үшін бұл – тарихты оқулықтан ғана емес, өмірден, туған қаласының өткенінен танудың бір жолы. Мұндай қадам жас буынның бойында отансүйгіштік, ерлікке тағзым, бейбітшілікке деген жауапкершілік сезімдерін қалыптастырады.
Қарағандылық батырдың есімінің Белоруссия жерінде мәңгілікке қалуы – қазақ халқы үшін де үлкен мәртебе. Бұл Қазыбек Нұржановтың ерлігі ұмытылмайтынын, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын рухани мұраға айналғанын білдіреді.
Волковыск қаласының азат етілгеніне 82 жыл толған тұста, Қазыбек Нұржановтың даңқты жолын тағы бір мәрте еске алу – тарих алдындағы, батыр рухы алдындағы қасиетті парыз. Оның есімі бейбіт күннің шырағын жаққан, еркіндіктің туын тіккен жауынгерлер қатарында мәңгі жасай береді.
Аңғар СМАҒҰЛ,
ҚР журналистер
одағының мүшесі