Әділет Шопен. Алғаш танысқанда есіміне елең ете қалғанымыз рас. Әлі өлеңін оқып үлгермегенбіз. Бірақ «Шопен» дегені тегі ме, әлде лақап аты ма екен деген ой көңілге бірден оралған. Сөйтсек, бұл – оның төл тегі екен. Немересінің әр жетістігіне қуанып, балаша шаттанып жүретін атасының аты. Сол атаның есімі жас ақынның тағдырымен бірге әдебиетке де енгендей. Біз Әділетпен алғаш танысқанда үлкен өмірге енді ғана қадам басқан жас еді. Ал бүгінде ол – әдеби ортаға танылып үлгерген, өз үні бар ақын. Қолына қалам алған алғашқы күндердің өзінде-ақ әдебиеттегі аға буын оның болашағынан үміт күткен. Уақыт сол үміттің алдамшы емес екенін көрсетті.
Әділетпен алғаш жүздескен кезімізде екеуміз де үлкен өмірдің табалдырығын енді ғана аттап жатқан жас едік. Қолына қалам алған сәттен-ақ оның сөзге деген сезімі бөлек екен байқалды. Жас ақындардың арасында кейде ұшқын байқалады, ал кейбірінде – шоқ жатады. Әділеттің жырларынан сол шоқтың жылуы сезілетін. Сол себепті әдебиеттегі аға буын өкілдері де оның шығармашылығына ерте назар аударып, үміт артқан. Уақыт өте келе сол сенімнің ақталғанын көрдік. Бүгінде Әділет Шопен – өзіндік үні бар, қалыптасу жолындағы жас ақындардың алдыңғы қатарында аталатын есімдердің бірі.
Ақын 1996 жылы Қарағанды облысының Қызылжар ауылында дүниеге келген. Қазіргі қазақ поэзиясында жаңа тыныс алып келген жас буын өкілдерінің бірі ретінде оның есімі әдеби ортада жиі аталады. Зерттеушілер мен әдебиетсүйер қауым оның шығармашылығын өзгеше құбылыс ретінде бағалайды. Себебі Әділет өлеңінде дәстүрлі қалыпқа сыймайтын, тосын ой мен бейнелі тілдің жаңа өрнектері кездеседі. Оның шығармашылығы туралы «ешкімге ұқсамайды, сонысымен ерекшеленеді» деген пікірлер жиі айтылады.
Өткен жылы жас ақын Қазақстан Жазушылар одағы жүзеге асырған «Әдеби панорама» жобасының аясында Солтүстік өңірлерді аралап, әдеби қауыммен жүздесіп қайтты. Сол шығармашылық сапардың әсерімен туған өлеңдерін жинақтап, «Түсіме салынған үй» атты жыр жинағын жарыққа шығарды. Бұл кітап – жас ақынның ішкі әлеміне апаратын терезе іспетті. Өлеңдері арқылы ол уақыт пен кеңістікке, адам жанының жұмбақтарына үңіледі.
Қазақ халқы ежелден сөз қадірін білген, ақынға айрықша құрмет көрсеткен жұрт. Сондықтан туған топырағынан шыққан, есімі әдеби ортада айтыла бастаған жас талантпен жүздесу кешінің ұйымдастырылуы да заңдылық еді. Осындай игі бастамаға Теміртаудағы №3 кітапхана ұжымы ұйытқы болды. Кітапхана жанынан құрылған «Жалын» әдеби-өлкетану клубы әдебиетке ынтық жандардың басын қосып, рухани әңгіме өрбитін ортаға айналып келеді. Клубтың бастамашылары – Нұрлан Айтмұқашұлы мен жас ақын Райымбек Қойшыбайұлы. Ал клубтың алғашқы қонағы ретінде Әділет Шопеннің шақырылуы кештің мәнін арттыра түсті.
Әдеби кешке ақынның шығармашылығына қызығушылық танытқан қауым көп жиналды. Өлең әлемінің нәзік иірімдерін түсінуге келгендердің арасында белгілі ақындар Руза Алдашева, Таңсәуле Әгенқызы сынды сөз өнерінің өкілдері, сондай-ақ әдебиетке жақын жастар да болды. Жылы әңгіме, өлең оқу, пікір алмасу – бәрі де кештің мазмұнын байыта түсті. Әрбір оқылған өлең тыңдарманды ойға жетелеп, ақынның ішкі әлеміне бір табан жақындатқандай әсер қалдырды.
Әділет Шопеннің поэзиясын бір ғана өлшеммен сипаттау қиын. Оның өлеңдері дәстүрлі қара өлеңнің қалыпты ырғағына бағынбайды. Кейде ұйқассыз секілді көрінеді, кейде ойдың күрделі өрнегімен оқырманды тосын әсерге бөлейді. Бұл – қазіргі әдебиетте жиі айтылатын постмодернистік ізденістің бір көрінісі. Ақын өзі де шығармашылық туралы ойларын айтқанда, уақыт, жалғыздық, кеңістік секілді ұғымдардың бәрін өзінше бір тіл ретінде қабылдайтынын айтады. Ол өз поэзиясының жеке тілін қалыптастыруды мақсат етеді.
Әділеттің өлеңдерін алғаш оқыған адам бірден түсіне қоймауы мүмкін. Көз жүгірткенде ұйқас таппай, кейде тосылып қаласың. Бірақ өлеңнің ішкі ырғағына ілесіп, жорға жүріске түскендей бір оқып кетсең, тоқтау қиын. Сөздердің арасынан жаңа бейнелер, күтпеген метафоралар, тосын ойлар қылаң береді. Оның жырларынан жалғыздықтың даусы да, уақыттың тынысы да сезіледі. Кейде ақын мұңды суреттесе, кейде сол мұңның өзінен өмірдің сәулесін іздейді.
Қазіргі қазақ поэзиясында жаңашылдыққа ұмтылған жас ақындар аз емес. Бірақ сол ізденістің ішінде өз жолын табу – үлкен еңбек. Әділет Шопен сол жолды іздеп жүрген ақындардың бірі емес, өз сүрлеуін байқатқан қаламгер. Оның жырларынан адам жанының тереңіне бойлаған ойды, өмірдің өткіншілігін сезінген философиялық толғанысты аңғаруға болады. Өлеңдерінде кейде қала өмірінің суық тынысы, кейде адамның ішкі жалғыздығы, кейде уақыттың үнсіз ағысы бейнеленеді.
Әдебиет – ұлттың рухани жадын сақтайтын кеңістік. Сол кеңістікте әр буын өз үнін қалдырады. Әділет Шопеннің поэзиясы – бүгінгі жас буынның көңіл күйін, ойлау жүйесін, сезім әлемін танытатын құбылыстардың бірі. Оның жырлары әлі талай оқырманның жүрегіне жол табары анық.
Өйткені шынайы поэзия уақыттан озбайды, уақытпен бірге тереңдейді. Әңгіменің әлқисасында ақынның тегі туралы айтып өттік қой. Шопен. Әлемге классикалық музыка сыйлаған ұлы тұлға. Бұл есімді ақынның атасы иеленді. Немересіне берілді. Есімнің тағдырға әсері сол, Әділет компазитор болған жоқ. Бірақ, оның әр өлеңінің өзіндік әуені, әуезі бар. Түсіне білген жан, тереңіне бойлап кетері анық. Иә, кеше ғана оқырманға жол тартқан – «Түсіме салынған үй» кітабы өлеңдер жинағы ғана емес, ол ақынның әуезді әлемі.
Нұрлыхан ҚАЛҚАМАНҰЛЫ,
журналист