Қазіргі әлемде діни бірлестіктермен өзара әрекеттестік мәселесі тек сенім бостандығының аясымен шектелмейді. Бұл – қоғамдық тұрақтылық, ұлттық қауіпсіздік, азаматтық келісім және мемлекет пен қоғам арасындағы өзара сенімге тікелей әсер ететін маңызды сала. Әлемнің әр мемлекеті бұл бағытта өз тарихына, құқықтық жүйесіне және қоғамдық ерекшелігіне сай түрлі тетіктер қалыптастырған. Бірі қатаң құқықтық реттеуге басымдық берсе, енді бірі диалог пен серіктестікке сүйенеді. Ал Қазақстан осы үдерісте зайырлылық қағидатын сақтай отырып, діни бірлестіктермен сындарлы қарым-қатынас орнатуға негізделген өзіндік ұлттық модель қалыптастырып келеді.
Қазіргі әлемде діни бірлестіктермен өзара әрекеттестік мәселесі тек сенім бостандығының аясымен шектелмейді. Бұл – қоғамдық тұрақтылық, ұлттық қауіпсіздік, азаматтық келісім және мемлекет пен қоғам арасындағы өзара сенімге тікелей әсер ететін маңызды сала. Әлемнің әр мемлекеті бұл бағытта өз тарихына, құқықтық жүйесіне және қоғамдық ерекшелігіне сай түрлі тетіктер қалыптастырған. Бірі қатаң құқықтық реттеуге басымдық берсе, енді бірі диалог пен серіктестікке сүйенеді. Ал Қазақстан осы үдерісте зайырлылық қағидатын сақтай отырып, діни бірлестіктермен сындарлы қарым-қатынас орнатуға негізделген өзіндік ұлттық модель қалыптастырып келеді.
Қазақстан бұл бағытта өзіндік тәжірибе жинақтады. Еліміз зайырлы мемлекет ретінде дін мен мемлекеттің ара-жігін нақты ажыратады, бірақ дінді қоғамнан бөліп қарамайды. Бұл ұстаным Қазақстанның көпэтносты, көпконфессиялы болмысымен тығыз байланысты. Түрлі ұлт пен түрлі сенім өкілдері қатар өмір сүретін қоғамда діни келісім мен өзара құрмет – тұрақтылықтың басты шарттарының бірі. Сондықтан елімізде діни бірлестіктермен байланыс тек тіркеу немесе бақылау аясында ғана емес, түсіндіру, ағарту, диалог және алдын алу жұмыстары арқылы да жүзеге асырылады.
Халықаралық тәжірибеге қарасақ, әр мемлекеттің өз жолы бар. Мәселен, Францияда зайырлылық қағидаты өте қатаң сипатта қалыптасқан. Мемлекет қоғамдық кеңістікте діннің ықпалын шектеуге ерекше мән береді. Бұл модель тарихи тұрғыда шіркеудің ықпалын азайту негізінде қалыптасқан. Мұндай тәсіл мемлекеттің бейтараптығын күшейткенімен, кей жағдайда діни топтардың өздерін шеттетілгендей сезінуіне де себеп болуы мүмкін.
Германияда, керісінше, мемлекет пен діни ұйымдардың өзара әріптестігі айқынырақ байқалады. Діни қауымдастықтар қоғамның заңды бір бөлігі ретінде қарастырылып, әлеуметтік қызмет, қайырымдылық, білім беру сияқты салаларда мемлекетпен қатар жұмыс істей алады. Бұл жерде дін қоғамдық өмірден аластатылмайды, қайта жауапкершілігі бар әлеуметтік институт ретінде танылады. Осы тұрғыдан келгенде, Германия тәжірибесі діни бірлестіктермен жұмыс тек бақылау емес, серіктестікке де негізделе алатынын көрсетеді.
Сингапур болса, діни татулықты ұлттық қауіпсіздікпен тікелей байланыстырады. Бұл елде діни қатынастарға қатысты құқықтық талаптар нақты әрі қатаң. Мемлекет қоғамды бөлетін, өшпенділік туғызатын немесе діни негізде алауыздыққа әкелетін әрекеттерге жол бермейді. Сонымен бірге әртүрлі конфессия өкілдерінің өзара түсіністігін сақтауға бағытталған тұрақты кеңесу тетіктері де жұмыс істейді. Яғни Сингапур тәжірибесі еркіндік пен жауапкершіліктің қатар жүруі керектігін дәлелдейді.
Қазақстан үшін осы тәжірибелердің бәрі маңызды. Франциядан – зайырлылықтың құқықтық анықтығын, Германиядан – әлеуметтік серіктестіктің тиімділігін, Сингапурдан – алдын алу мен қоғамдық жауапкершіліктің маңызын, ал Әмірліктерден – толеранттылықты мемлекеттік мәдениет деңгейіне көтерудің мәнін көруге болады. Бірақ ешбір елдің моделін сол қалпында қабылдау мүмкін емес. Әр мемлекеттің тарихи тәжірибесі, қоғамдық құрылымы, құқықтық дәстүрі мен рухани кеңістігі әртүрлі. Сондықтан Қазақстан да өз жолын ұлттық болмысына сай қалыптастырып келеді.
Біздің ел үшін діни бірлестіктермен өзара әрекеттестіктің басты тетігі – тепе-теңдік. Бір жағынан, мемлекет зайырлылық ұстанымын берік сақтайды, заң үстемдігін қамтамасыз етеді, радикализм мен экстремизмге тосқауыл қояды. Екінші жағынан, азаматтардың сенім бостандығын құрметтейді, дәстүрлі рухани құндылықтардың қоғам өміріндегі орнын ескереді және діни ұйымдардың әлеуметтік рөлін мойындайды. Осы тепе-теңдік сақталған кезде ғана дін қоғамды бөлетін емес, біріктіретін факторға айнала алады.
Қазіргі кезеңде бұл саладағы жұмыс мазмұны да өзгеріп келеді. Бұрын негізгі назар құқықтық реттеу мен әкімшілік бақылауға аударылса, бүгін ақпараттық-түсіндіру, медиасауаттылық, жастармен жұмыс, интернет кеңістігіндегі қауіптердің алдын алу секілді бағыттар алдыңғы қатарға шықты. Себебі діни сана енді тек мешітте немесе шіркеуде ғана емес, әлеуметтік желіде, бейнеплатформаларда, түрлі онлайн кеңістікте де қалыптасады. Сондықтан заманауи тетік – тек ресми жиындар мен құжаттар емес, қоғаммен тиімді байланыс орната алатын ашық әрі түсінікті коммуникация.
Бұл ретте діни бірлестіктердің өздеріне де үлкен жауапкершілік жүктеледі. Олар қоғамдағы бейбітшілікке, заңға құрметке, төзімділікке және бірлікке қызмет еткенде ғана мемлекетпен шынайы серіктестік орнайды. Өйткені дін мен мемлекет арасындағы тиімді байланыс біржақты үдеріс емес. Ол екі тараптың да ашықтығына, жауапкершілігіне және ортақ мүддені түсіне білуіне сүйенеді.
Н.ҚАЛҚАМАН,
облыстық АТТ мүшесі
Теміртау