Қаршыға дейтін қыран құс бар. Көзі – шегір, тұрпаты – шағын. Бірақ, алғырлығы – алапат. Оның қырағылығын қыр баласының көбі біледі. Саятшы томағасын тартқанда жай оғындай жарқылдаған осы жанар тоғайдан ұшқан құрды да, көлден серпілген қазды да іледі. Мұндай қасиет адамдар арасындағы таңдаулылардың бойында ғана болмақ. Мақаланың арқауы болған актер Болат ЫБЫРАЕВ сондай жанның бірі һәм бірегейі. Ұлттық театр әлемінде Ақан серінің Көкжендетіндей қиядағы қиынды ілетін актерді естуіңіз бар ма? Білмесеңіз, құлақ салыңыз.
Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театрының негізін қалағандардың қатарындағы дарынды актер Болат аға биыл мерейлі 70 жасқа толыпты. Осыған орай, өткен аптаның соңында Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткер туған жері Қарқаралыдағы қалың жұртпен қауышты. Абыздың жасына абыроймен жеткен өнер иесі еліне құралақан келмеген екен. Қаллеки театрының қосынымен Астанадан елге жетіп, Қарқаралы қаласы мен Нұркен ауылының төріндегі сағынысқан жұртқа Алексей Дударевтің «Кеш» спектаклін ала келді.
Елдегі кеш
Астанадан келген бетте Болат Ыбыраев бастаған театр труппасы қарт Қарқаралы тауларының баурайындағы қасиетті Қарқабат анамыздың ескерткішіне тәу етті. Мерейтойдың иесі мен меймандарды алқалаған жұрт мерекелей қарсы алды. Азырақ ат суытқан өнерпаздар Қалибектей заңғардың музейін көрмекке Ақжол ауылына аттанды. Шағын ғана ауылда бар қазақтың маңдайына біткен даралар мен дүлділдердің көптігіне таңырқаған сахна саңлақтары мұражайдағы әр жәдігерден әлемдік биіктің бастауын көрді. Тамсана таңдай қақты. Өнер деген иенің киесінен арқаланған шығармашылық топ Арқаның ақ дастарқанынан дәм татып, Қарқаралыны қайта бетке алды.
Театр ұжымы Шолпан Жандарбекова атындағы мәдениет үйіне жеткенде, оның көзге көріне бермейтін мамандары бірден сахна декорациясын жасауға кірісті. Олардың бірі актерлардың бетін әрлесе, қалғандары киімін даярлап, қойылым реквизиттерін орналастырды. Сөйтіп, сағат тілі 18:00 көрсеткенде сахна шымылдығы ашылып, адамдар тағдырынан сыр шерткен керім спектакль де басталды.
Белорус драматургі А.Дударевтің «Кеш» атты классикалық туындысын қазақ тіліне Фариза Оңғарсынова аударған екен. Режиссері – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Болат Ұзақов. Қойылым актерлері – Қазақстанның ебек сіңірген қайраткерлері Болат Ыбыраев, Күлия Қожахметова, Мейрам Қайсанов. Белді дүниенің тарландар тағалаған көк бестісі белеске тартты. Сүрінген жоқ. Барлығы ғажап болды!
Шығарма жан атаулыны қинайтын жесір жалғыздық пен қимас мекенжайында, жұтаң жұртта қалған үш мұңлық қария туралы. Жайдары Василдің, жабыққан Ганнаның, жалыққан Никитаның образдары шынайылық биігінің шыңына шыққан-ақ екен. Мұны қойылымға жиналған қалың жұрт тұнық өнердің рухани нәрі мен зәрін жұтатұн жырай томсарғанынан байқадым. Бірінің ойына Сарыарқаның шетінде қаңыраған ауылы оралса, екіншісінің есіне ескі жұртын күзеткен кемпір менен шал түсті. Арайлап атқан таң, рауандап батқан күн, жадыға қонған тылсым үн, сырлы әуен елді бір күлдіріп, бір жылатты. Шағын сахнадағы үш тарланның мінсіз ойыны ойдың тереңіне шомылдырып, ызғырығына тоңдырды.
Иә, қазақи болмысқа бейімделген спектакль көріністерінің әзілі ақмаңдайдан күннің күлкісіндей сәулелі шуақпен өпсе, мұңыту сыртты тұма бұлақтың суындай мұздатты. Тағдырлары тәлкек, таласқа толы, тымырсық тұншықтырған жалған дүние. Талықси төгілген ананың зарлы жасы, бәрінен безінген бейбақтың зәрлі уыты, қарт жанарындағы зарыққан үміттің ұшқыны жұрттың жүрегін баурап, сана біткенге серпіліс берді.
Өз басым сахнадан Мағжан жырлаған қазақтың алтын күнін, қара жерін, мөлдір суын көрдім. Беларустің березасы мен қазақтың қайыңы – бір текті, күн де ортақ, жер шары да жалғыз емес пе?! Сағыныш!!! Тағы да сол! Суық та, сүйкімді Мағжанды сарғайтқан сағынышты сезіндім. Долағай таулардың тарғыл тастары, қоңыр сайлардың етегіндегі бабалар қорымы жадыма оралды. Әке мен шеше еске түсті. Сірә, барлығы да басынан осы күйді кешкен болар. Әркім дәл осы заманда жүректерде азайып кеткен анық мейірімді өз бойынан іздеген болар, бәлкім.
Спектакль сезімдерді тербей аяқталды. Ел сахна саңлақтарын ыстық шапалақпен ықыласқа бөледі. Қарқаралы жұртының атынан Нұркен ауылының әкімі Аян Бейсенбеков Болат Ыбыраевтың астына ат мінгізіп, иығына шапан жапты. Ағамыздың қосынындағы өнер майталмандары да сыбағасыз қайтпады. Қарқаралы қаласының әкімі Асылан Рақымбергенов аудан әкімі Әділжан Арғыновтың атынан сыйлық тапсырса, жол-жораны сақтаған театр директорының орынбасары Артур Ізтілеуов театр ұжымының атынан Қаллеки музейіне өнер майталмандары жайындағы естелік кітаптарын тарту етті.
Актер болмысы
Болат Ыбыраев ағамыз театр өнерінде өзіндік қолтаңбасы бар жан. Оның жарты ғасырға жуық ғұмыры бар актерлік шеберлігі қазақ театр өнерінің жылнамасына алтын әріппен жазылуда. Оны актер ойнаған төмендегі тізімнің тізбегі айқындап тұрғандай.
Жетпіс жас атты кеменің желкенін керген маэстроның Д.Исабековтің «Әпкедегі» Тимур, Ғ.Мүсіреповтің «Ақан Сері – Ақтоқтыдағы» – Жалмұқан, Ғ.Мүсіреповтің «Қыз Жібектегі» – Базарбай, Ш.Айтматовтың «Ғасырдан да ұзақ күніндегі» – Едіге, Ә.Таразидың «Жақсы кісісіндегі» – Марат, М.Кәрімнің «Ай тұтылған түндегісінде» – Диуана, С.Мұқановтың «Мөлдір махаббаттағы» – Бүркіт, С.Жүнісовтің «Жаралы гүлдердегі» – Баттал, О.Бөкеевтің «Құлыным меніңдегі» – Жан, Б.Ұзақовтың «Жандауасындағы» – Шал, Б.Ұзақовтың «Үміттегі» – Юрист, Гогольдің «Үйленудегі» – Жевакин, Т.Ахтановтың «Жоғалған достағы» – Естемесов, Т.Ахтановтың «Күшік күйеудегі» – Кубик, Т.Ахтановтың «Анттағы» – Хан, А.Дударевтің «Кештегі» – Василий (Мультик), М.Әуезовтің «Қара Қыпшақ, Қобыландыдағы» – Көбікті, М.Әуезовтың «Қарагөздегі» – Жабай, М.Әуезовтің «Абайдағы» – Оразбай, М.Әуезовтің «Еңлік-Кебектегі» – Кеңгірбай би, Т.Джюдженоглудың «Көшкіндегі» – Ақсақал, В.Дельмардың «Баянсыз бақтағы» – мистер Купер, Д.Рамазанның «Кенесары – Күнімжандағы» – Тұрсынбай, У.Шекспирдің «Ромео мен Джульеттасындағы» – Пастор, У.Шекспирдің «Гамлеттегі» – Полоний, М.Фриштің «Дон Жуанның думанындағы» – Тенорио, Е.Жуасбектің «Терең тамырлардағы» – Ала ағаш, А.Чеховтың «Ваня ағайдағы» – Войницкий, Ғ.Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқтысындағы» – Балта, Ж.Ануйдің «Жалын жұтқан Жанна дʼАрктағы» – Кошон, Қ.Жүнісовтің «Сәкен-Сұңқардағы» – Ахмет Байтұрсынұлы, В.Ежовтің «Тыраулап ұшқан тырналардағы» – Лукьянов, М.Әуезов, Қ.Ысқақтың «Қараш-Қарашдағы» – Сәрсен, У.Шекспирдің «Отеллодағы» – Брабанцио, Р.Мұқанованың «Бопай ханымдағы» – Би рөлдері ұлттық болмыспен өріліп, көрерменнің көзайымына баяғыда-ақ айналды.
Болат аға туралы өнердегі әріптестері біраз пікір айттып, сыр шертті.
– Жалпы, осылай сапарлап келуіміз тектен тек емес. Біздің театрдың есімі берілген Қалибек Қуанышбаев сынды заңғар тұлға киелі Қарқаралы топырағының тумасы және оның негізін қалаушылардың бірі Болат Ыбыраев ағамыз да даңқты тұлғаның ізін жалғаған ірі актер. Қарқаралы ауданы әкімдігінің ұсынысы бойынша ағамыз кейінгі премьералардың бірі «Кеш» спектаклін өз туған жеріне ала келді. Туған жердің топырағындағы қойылымға ағамыз ішкі толқыныспен, үлкен жауапкершілікпен келді. Ағамыздың туған күні маусымда. Сол уақытта Қаллеки театры актерді құрметтеп, үлкен шара өткізген болатын. Ол кісінің еліне сәлем бере келуі оның үлкен азаматтық, актерлік бейнесін көрсетеді, – деді Қаллеки театры директорының орынбасары Артур Ізтілеуов.
– Мен Қаллеки театрына келген 1998 жылдан бастап, 26 жыл бойы Болат ағамен бір сахнада қызмет жасап келемін. Ағамызбен бірнеше спектаклде партнер болдым. Мен келгенде театрдың негізін қалаған белгілі режиссер Жақып ағамыз о дүниелік болып кетсе де, Халық қаһарманы Әзірбайжан Мәмбетов ағамыз Әуезов театрында сахналанған классикалық шығармалар «Қыз Жібек», «Қаракөз», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қан мен тер» спектаклдерін қойып, біздің біліктілігімізді шыңдады. Сол спектаклдердің бел ортасында Болат ағамыз болды. Әзірбайжан Мәмбетовтей дара тұлға Болат Ыбыраевқа өте көп үміт артты. Әсіресе, Шыңғыс Айтматовтың «Ғасырдан да ұзақ күн», А.Чеховтың «Ваня ағай» романдарының желісі бойынша қойылған спектаклдердің басты рөлдеріндегі Едіге, Войницкийді Болат ағамыздың актерлік қырын аша түсті. Бұл кейіпкерлерді ойнау екінің бірінің қолынан келмейді. Өйткені, бұл образдар – өте күрделі. Ауқымды, айтары мол, сомдалуы күрделі мұндай кейіпкерлердің келбетін жүректерге жеткізу әр актерға арман болатын. Болат аға бұлардың әрқайсын аса биік деңгейде көрсете білді. Бұл кісінің жарқын шығатын баритон дауысы да құлаққа жағымды, көңілге қонымды.
Болат ағаның жәй жүргенде бойы аласа болғанымен, сахнаға қадам басса, нар тұлғаға айналып шыға келеді. Ішкі рухының толып тұратынын жарқылдаған жанарынан байқайтынмын. Оны ағамыз Едіге рөлін сомдағанда айқын байқадым. Оқиғасы соғыстан кейін болса да, «Ғасырдан да ұзақ күн» шығармасының салмағы зіл-батпан ауыр. Болат Ыбыраев санасы мен кеудесінен лықсып шыққан Едіге бейнесі НКВД-ның зұлматын, сол кездегі трагедияны терең көрсете білді. Болат Ыбыраев өзіне де, басқаға да өте талапшыл адам. Кез келген актер дайындыққа кешігіп келсе, жұрт алдындағы жауапкершілік туралы өз наразылығын әдемі сөзбен жеткізе біледі. Сондықтан, ол кісіні біздің ұжым қатты құрметтейді. Күні кешеге дейін екі жүз мың теңгеге толмайтын жалақыға жұмыс жасау театрға деген махаббаттың белгісі деп білемін. Өйткені, актерлердің еңбекақысы тек ұлттық деген мәртебе алғаннан соң ғана өскен еді, – деп Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері Мейрам Қайсанов мерейтой иесі жайында ой толғанысын білдірді.
– Болат Ыбыраевтың ұжымдағы абыройына қатысты бір мысал айтсам да жеткілікті. Қарқаралы ауданына жасаған сапардың алдынан бірер күн бұрын бізге Болат ағамыз «Елге барып, перзенттік борышымды өтейін. Сендер де менімен жүріңдер. Бабалар жұртындағы халыққа да қызмет етіп қайтайық» деп айтты. Ал, тап осы күндері театр ұжымының белді актері Мейрам бауырымызға ота жасалмақ екен. «Аға-ау, маған ота жасайтын еді. Ертең ауруханаға жатамын» деп айтып қалған Мейрам Қайсанов артынша аузын жия қойып, «Аға мен барамын, қалмаймын» деп өзіне жасалатын отаны кейінге шегерді. Бұл үлкен құрметтің белгісі емес пе?! – деп Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері Күлия Қожахметова да сахнадағы серігі жайында ағынан жарыла ыстық ықыласын білдірді.
Өмір сыры
Болат Ыбыраев 1954 жыл 23 шілдеде Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Н.Әбдіров ауылында дүниеге келген. Осы ауылда 1960-1970 жылдары он жылдық мектепті бітіріпті. 1972-1974 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеген екен. Содан арман қуып 1975-1979 жылдары Алматы Театр және көркемсурет институтының театр және кино актері бөлімін тәмамдады. Жиырма бірдегі жас жігіт Шолпан Жандарбекова сынды заңғар тұлғадан білім мен тәрбие алған екен. Театр институтын тәмамдаған соң 1979-1990 жылдар аралығында Сәкен Сейфуллин атындағы Қарағанды драма театрында актер болып қызмет істеді. Одан кейін, елордамыздағы Қалибек Қуанышбаев атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театрының негізін қалауға қытысып, 1990 жылдан бері аталмыш өнер шаңырағында қызмет атқарып келеді.
Болат Ыбыраевтың өнерге құштар болмысы ауылдағы елге жас кезінен танылған екен. Оны кеше естіген мына оқиғадан байқадық: Ол бала күнінде бауырларымен бірге өзен бойында қой жаяды екен. Бір күні өрістегі ортаның қойын ауылға кіргізе беттеткенде, балалар торы атын жетектеп келе жатқан Жарлы ауылындағы Төлеген ақсақалды көреді. Сол сәтте бала Болат қасындағы серіктеріне бір қарап, екі қарыс құрықшасын алдыға сермей «Атаңа нәлет Төлеген, Қыз Жібекте не ақың бар?» деп ұмтыла тап береді. Образға кіргені соншалық оның ақырған даусынан Төлеген ақсақалдың асау аты тулай қашып, көк майсаға тойынған көп қойы жау шапқан қалың қосындай дүркірей үркіп, ауыл маңы азан қазан болған екен.
Содан, кешкісін Төлеген ақсақал Болат ағамыздың анасына барып шағымданыпты. Анасы баласына ақылын айтса да, қатты ұрыспапты. Бәлкім, көреген жан өз перзентінің бойындағы отты өшіргісі келмеген болар. Бұл естелікті ағамыздың бауыры Саматтың аузынан естідік. Өнер жайлауында өрісі кеңіген Болат Ыбыраев кеш аяқталған соң, келген сапарынан бірауыз түйін айтты.
– Мен Шолпан Жандарбекованың шәкіртімін. Сол кісінің салып кеткен сара жолын, дәстүрін жалғастыру біз үшін мақтаныш және міндет. Бүгін үлкен мереке. Ол менің мерейтойымнан әлдеқайда биік күн. Осыдан тура отыз үш жыл бұрын он бесінші қарашада Қаллеки театры тұңғыш рет Ғ.Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» пьесасымен шымылдығын ашты. Сол күні біздің театрға азаттықтың ақ таңы жақындағанын сезген Ақмоланың маңындағы ауылдардан көп жұрт келді. Ақсақалды қариялар мен ақжаулықты аналарымыз ұлттық киім киініп, аста-төк шашуын шашып, қазақтың жан дүниесінің толғанысын дүниеге паш еткендей болды. Ұлттық болмысты үздіге сағынған қазағымды мен сонда көрдім.
Қаллеки театры алғаш ашылғанда «Ақмола облыстық театры» болып құрылды. Кейін, Қалибек Қуанышбаевтың атын алған театр ұлттық мәртебесіне дейін биіктеді. Қарқаралы өңірінде көптеген халық театры бар. Қаланың басындағы Атығай Шанин атындағы халық театры да көп жерде елдің ыстық ықыласына бөленіп жүргенін естиміз. Бұл Қаллеки сынды дарындардың мекенінде өнер ошақтарының оты сөнбегенің белгісі. Қай ауыл болсын қазақтың күре тамыры. Ол жерде мәдениеттің сақталуы бабаның ділі мен ананың тілін өшірмейтіні ақиқат. Қарқаралыдан шыққан өнер майталмандары елге соғып тұрса, олардан ұшқын алған жастар арасынан талай мықтының шығары анық.
Өнердің өз мектебі мен өзіндік жолы бар. Сахнаның сыртында көрерменге белгісіз қаншама қажырлы еңбек жасалады. Екі сағаттық қойылымды сахналау үшін көп тер төгіледі. Оған сенің самай терің, жан дүниең, денсаулығың кетеді. Сен осы уақыт аралығында еш қиындықты білдірмей халық үшін қалтқысыз қызмет етуің керек. «Бір қойылымды тамашалау – бір романды оқығанмен тең» дер едім мен. Актердің шабыты ізденіс пен зерттеуден келетіндіктен, оған тынбай жұмыс жасау керек.
Қойылымдағы қираған ауыл біздегі ұлттық трагедияның көрінісі іспетті. Тілімізді тізгіндей алмай жүргеніміздің себебі де осыдан болар бәлкім. Спектаклге жиналған халықтың бір парасы өзіне қойылымнан ой түйіп қайтса, біздің жеңіс осында деп есептеймін. Мен сахнадан тыс уақытта кітап оқып, сөзжұмбақ шешкенді ұнатамын. Сол маған ләззат сыйлайды. Қолым жұмыстан қалт етсе, табиғатқа шыққанды жақсы көремін. Табиғат адамның рухани әлеміне көп дүние береді.
Қоғамның дамуы адамның рухани дамуына тікелей тәуелді. Өйткені, кез келген прогрессті адам жасайды. Рухани жұтаң кісіден адамзатқа пайдалы дүние шықпайды деп ойлаймын. Жаһандану заманында ұлттық болмысты жойып алмау – жауапты парыз. Сондықтан, ұлттық киім, дәстүр, музыкалық аспаптар сені өзгелерден даралап тұратын құнды қазына емес пе?!
Менің қырық бес жылдық шығармашылық ғұмырымда актерлік жолдан адаспауымның себебі қазақ театр өнерінің мэтрі Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетовпен кездесіп, сол кісімен талай жыл қоян-қолтық жұмыс істегенімнен шығар деп ойлаймын. Тарлан режиссердің жасаған бес-алты үлкен спектаклінде басты рөлдерді ойнауым мен ол кісінің маған деген сенімі мені тек алға жетеледі. Әзекең қойған американдық драматург Вина Дельмардың «Баянсыз бақ» спектакліндегі Мистер Купердің рөлі арқылы әлемдік туындыға бойладым. Өйткені, өнерде шектеу мен бөліну жоқ, – деп толғанды актер Болат Ыбыраев.
Театр – бекзада өнер. Оны көру, сезіну, түйсіну талғампаздық пен тазалыққа құмарлардың еншісінде. Ал, тобырдың тамағы арзанқол комедиялық фильмдер екені де даусыз. Сондықтан, тіліміз – шұбар, көзіміз – дүниеқұмар, білетініміз – сыңар болғандығының да себебі осы шығар, мүмкін. Дегенмен, Болат Ыбыраев бастаған, жас толқын қостаған театр өнері барда Қаллекилер салған сара жолдың соқпаққа айналмасы анық. Ендеше, «Сөз де түзелді, тыңдаушы, сен де түзел» деген һакім Абайдың сөзі де ескірер. Айтпақтайын, Қарқаралы мен Астананың арасында алтын көпір сияқты тартылып, Шолпан Жандарбекованың жоғын жоқтаған, Болат Ыбыраевтың өнерін ұлықтап, елімен қауыштыруған тарихшы Ерғазы Қадашұлы ағамыз. Ол кісінің иығына мерейтой иесі Болат актердің өзі шапанын жауып, ағасына алғысын білдірді.
Құрманғазы ӨТЕБАЙ