Істердің осы санаты бойынша азаматтық талапты дұрыс шешу жәбірленушілердің, яғни азаматтық талапкерлердің материалдық залал мен моральдық зиян алу талаптарын қанағаттандыруға ықпал етеді.
ҚПК-нің 166-бабының 1-бөлігіне сәйкес қылмыстық процесте жеке және заңды тұлғалардың қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамның қоғамдық қауіпті іс-әрекетімен тікелей келтірілген мүліктік және моральдық зиянды өтеу туралы, сондай-ақ жәбірленушіні жерлеуге, емдеуге жұмсалған шығыстарды, оған сақтандыру өтемі, жәрдемақы немесе зейнетақы ретінде төленген сомаларды өтеу туралы азаматтық талап-арыздары қаралады, ал сондай-ақ анықтау, алдын ала тергеу жүргізуге және сотқа қатысуға байланысты жұмсалған шығыстар, оның ішінде өкілдік ету шығыстары.
Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің (бұдан әрі – АК) 931-бабына сәйкес қызметі айналасындағылар үшін аса қауіптілікпен байланысты заңды тұлғалар мен азаматтар (көлік ұйымдары, өнеркәсіптік кәсіпорындар, құрылыстар, көлік құралдарының иелері және т.б.), егер зиян еңсерілмейтін зиянның салдарынан туындағанын дәлелдемесе, аса қауіптілік көзінен келтірілген зиянды өтеуге міндетті жәбірленушінің күші немесе ниеті.
Егер ЖКО кінәлісі ЖКО жасау нәтижесінде келтірілген материалдық залал мен моральдық зиянды өз еркімен және толық көлемде өтеуден бас тартқан жағдайда, онда материалдық залал мен моральдық зиян келтірілген азамат өзінің бұзылған құқығын қорғау үшін сотқа жүгінуге құқылы.
АК-нің 952-бабының талаптарына сәйкес моральдық зиян ақшалай нысанда өтеледі. Бұл ретте сот өтемақы сомасын парасаттылық пен әділдік өлшемдеріне сүйене отырып айқындайды. Егер оны белгілеу кезінде азаматтың жеке мүліктік емес құқықтарының бұзылуына байланысты мән-жайлар ескерілсе, моральдық зиянның өтемақы мөлшері ақылға қонымды және әділ деп санаған жөн. Жасалған заңсыз іс-әрекет үшін және оның зиян келтіруші үшін салдары үшін жауапкершілік шарасы ақшалай өтемақы мөлшері болып табылады.
Егер қызметкер еңбек міндеттерін орындау кезінде зиян келтірсе, онда АК-нің 921-бабы 1-тармағының нормалары қолданылады, оған сәйкес заңды тұлға не азамат құбыр міндеттерін (қызметтік, лауазымдық) атқару кезінде қызметкердің келтірген зиянын өтейді. Яғни, егер ЖКО салдарынан заңды тұлғаның немесе жеке тұлғаның (ЖК) қызметкері зиян келтірсе, онда зиянды өтеу жауапкершілігі тікелей көлік құралының иесі болып табылатын жұмыс берушіге жүктеледі. Бұл ретте зиянды өтеген жұмыс берушінің кері талап қоюға (регрессияға) құқығы бар.
«Азаматтық талапты қылмыстық процесте қарау туралы» нормативтік қаулының түсіндірмелеріне сәйкес қылмыстық процесте ҚПК-нің 166-бабының бірінші бөлігінде көрсетілмеген залалды не өзге де зиянды өтеу туралы талап-арыздар (мысалы, залалды немесе алынбаған пайданы өндіріп алу туралы, жәбірленуші болып табылмайтын үшінші тұлғалардың талап-арыздары және т.б.) қарауға жатпайды. Қылмыстық іс бойынша осындай талап-арыздар келіп түскен кезде сот өтініш берушіге оның азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен сотқа жүгінуге құқығы бар екенін түсіндіруге міндетті.
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, қолданыстағы заңнама ЖКО кезінде жәбірленушілердің бұзылған құқықтарын қорғауға мүмкіндік береді деп есептейміз, Сонымен бірге автокөлік құралдарының иелері автомобильдің жоғары қауіптілік көзі болып табылатынын есте ұстауы керек, осыған байланысты жол көлік оқиғаларын болдырмау үшін автокөлік құралдарын қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз етуге міндетті.
2025 жылы Шахтинск қалалық соты Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 345-бабы 2, 347-бөлігі бойынша бір қылмыстық істі қарады. Істі қарау қорытындысы бойынша сотталған адамнан 2 500 000 теңге мөлшерінде моральдық зиян және 3 125 000 теңге мөлшерінде материалдық залал өндірілді.
Д. К.АЛМЕНОВ,
Шахтинск қалалық соты судьясы