Қазақстан Республикасы мемлекеттік саясатының негізгі бағыттарының бірі қоғамда тұрақты Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру арқылы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу болып табылады. Қазіргі тәжірибе көрсеткендей, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес тек заңды жауапкершілік шараларымен және құқық қорғау органдарының қызметімен шектелмейді.
Сыбайлас жемқорлық көріністеріне тиімді қарсы тұру азаматтарда жоғары деңгейдегі құқықтық сана, сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік және заңдылық пен әділеттілік қағидаттарын ұстану жағдайында ғана мүмкін болады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет-сыбайлас жемқорлықты әлеуметтік қауіпті құбылыс ретінде қабылдамауға негізделген құндылықтар, сенімдер, Білім және мінез-құлық үлгілері жүйесі. Ол білім беру, тәрбие, құқықтық білім беру және мемлекеттік қызметшілердің, қоғам өкілдері мен азаматтық қоғам институттарының жеке үлгісі арқылы қалыптасады.
Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру мәселелері Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының тұжырымдамасында, сондай-ақ мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығын арттыруға және азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімін нығайтуға бағытталған бірқатар нормативтік құқықтық актілерде көрініс тапты. Бұл ретте алдын алу шараларына ерекше назар аударылады, өйткені сыбайлас жемқорлықтың алдын алу оның салдарын жоюға қарағанда тиімдірек және арзанырақ тетік болып табылады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы дүниетанымды қалыптастырудағы маңызды рөл білім беру жүйесіне тиесілі. Бұл азаматтық жауапкершіліктің, заң мен қоғамдық мүдделерді құрметтеудің негізін қалайтын білім беру мекемелері. Мектеп жасынан бастап білім алушылар парасаттылық, адалдық, әділдік қағидаттары және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың құқықтық салдары туралы білім алуы тиіс.
Техникалық және кәсіптік, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында Академиялық адалдық, кәсіптік этика және сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама мәселелерін зерделеу ерекше маңызға ие. Болашақ мамандар этикалық стандарттарды сақтау таңдалған жұмыс саласына қарамастан кәсіби қызметтің ажырамас бөлігі екенін түсінуі керек.
Тәрбие бірдей маңызды элемент болып табылады. Отбасы, білім беру ұйымдары және жалпы қоғам жеке тұлғаның моральдық бағдарларын қалыптастыруға айтарлықтай әсер етеді. Дәл осы тәрбие процесінде адамда қызметтік жағдайды жеке мақсатта пайдалануға, заңсыз артықшылықтар мен басқа да сыбайлас жемқорлық көріністеріне жол бермеу туралы түсінік қалыптасады. Сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік тек құқықтық нормаға ғана емес, әрбір азаматтың моральдық қағидатына да айналуы тиіс.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру мәселелерінде ерекше жауапкершілік мемлекеттік қызметшілер мен сот жүйесінің өкілдеріне жүктеледі. Олардың қызметі заңдылық, объективтілік, бейтараптық және кәсіби этика принциптерін сақтаудың үлгісі болуы керек. Қоғамның мемлекеттік институттарға деген сенімінің жоғары деңгейі мемлекеттік өкілеттіктерге ие адамдардың ашықтығы мен адалдығына тікелей байланысты.
Соңғы жылдары Қазақстанда сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін барынша азайтуға бағытталған цифрлық технологиялар белсенді енгізілуде. Электрондық үкіметті дамыту, Мемлекеттік қызметтерді цифрландыру және әкімшілік рәсімдерді автоматтандыру азаматтар мен лауазымды адамдар арасындағы жеке байланыстарды қысқартуға ықпал етеді, қабылданатын шешімдердің ашықтығын қамтамасыз етеді және қоғамдық бақылау деңгейін арттырады.
Сонымен қатар, қоғамның әрбір мүшесінің белсенді қатысуымен ғана тұрақты нәтижелерге қол жеткізуге болады. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру мемлекеттің, білім беру мекемелерінің, қоғамдық ұйымдардың, бұқаралық ақпарат құралдарының және азаматтардың бірлескен күш-жігерін талап ететін ұзақ және үздіксіз процесс болып табылады.
Осылайша, сыбайлас жемқорлыққа қарсы білім беру мен тәрбиелеу сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың маңызды құралы болып табылады. Халықтың құқықтық мәдениетін арттыру, адамгершілік құндылықтарын нығайту және заңға құрмет көрсетуге тәрбиелеу әділ, құқықтық және демократиялық мемлекет құруға негіз жасайды. Қоғамдық қатынастардың барлық деңгейлерінде сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік ахуалын қалыптастыру ғана заңның үстемдігін, азаматтардың құқықтарын қорғауды және Қазақстан Республикасының орнықты дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
А.МЕЛЛЯТОВ,
Шахтинск қалалық сотының
судьясы