Интернет-алаяқтық бүгінгі таңда азаматтардың мүлігі мен дербес деректеріне жасалатын қылмыстық қолсұғулардың ең көп таралған түрлерінің бірі болып табылады. Цифрлық технологиялардың дамуы, мобильді қосымшаларды, интернет-банкингті және әлеуметтік желілерді кеңінен қолдану тек қана қарым-қатынас жасау және қызметтер алу үшін жаңа мүмкіндіктер қана емес, сонымен қатар қылмыстар жасаудың жаңа тәсілдерін де тудыруда.
Интернет-алаяқтықтың ерекшелігі — қылмыс жасаушының көбінесе жәбірленушімен тікелей байланысқа түспеуінде. Қарым-қатынас телефон қоңырауы, мессенджер, әлеуметтік желі, электрондық пошта немесе басқа да цифрлық ресурс арқылы жүзеге асады. Бұл ретте қылмыскер адамның сенімін, қорқыныш сезімін немесе шұғыл әрекет ету қажеттілігін тудыруға тырысады, содан кейін оны ақшалай қаражатты, банктік деректерді, растау кодтарын немесе өзге де мәліметтерді өз бетінше беруге итермелейді.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 190-бабына сәйкес, алаяуызшылық ретінде өzin шетеу немесе алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы өзгенің мүлкін ұрлау немесе өзгенің мүлкіне құқық алу танылады.
Осылайша, Интернет желісін пайдалану өз алдына қылмыстың жеке құрамын құрмайды, ол алаяуызшылық жасау тәсілі болып табылады. Құқық қолдану тәжірибесі үшін Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Алаяуызшылық туралы істер бойынша сот тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысы ерекше маңызға ие.
Онда ақпараттық жүйелер пайдаланушыларына қатысты алаяуызшылық компьютер, компьютерлік бағдарламалар, Интернет желісі, мобильді телефон және басқа да ақпараттық технологиялар арқылы жасалуы мүмкін екендігі түсіндіріледі.
Мұндай әрекеттерге, атап айтқанда, жәбірленушінің мүлкін немесе мүлікке құқығын иемдену мақсатында қасақана жалған ақпаратты орналастыру жатады.
Интернет-алаяқтықтың көп таралған тәсілдеріне банк немесе мемлекеттік органдар қызметкерлері ретінде таныстырылатын адамдардың қоңыраулары, тауарларды сату және қызметтер көрсету туралы фикциялық хабарландырулар, тиімді инвестициялар туралы ұсыныстар, банк шотында көрінетіндей мәселелер туындады деген хабарламалар, сондай-ақ жалған интернет-беттер мен аккаунттар жасау жатады. Қылмыскерлер жиі психологиялық әсерді қолданады.
Олар адамға оның шоты бойынша күдікті операция туралы, ақшалай қаражатты «қорғау» қажеттілігі немесе оны шұғыл түрде басқа шотқа аудару керектігі туралы хабарлайды.
Нәтижесінде жәбірленуші өз мүддесі үшін әрекет етемін деп ойлап, іс жүзінде қылмыс жасаушының нұсқауларын орындайды. Қазақстан Республикасының заңнамасы жасалған қылмыс үшін жазаны ғана емес, сонымен қатар құқық бұзушылықтың алдын алу шараларын да қарастырады.
2025 жылғы 30 желтоқсандағы № 245-VIII «Құқық бұзушылықтың алдын алу туралы» ҚР жаңа Заңы алдын алу қызметінің негізгі міндеттері ретінде құқық бұзушылықтардың алдын алуды және оларды тоқтатуды, азаматтардың құқықтық мәдениетін арттыруды және құқық бұзушылықтар жасалуына ықпал ететін себептер мен жағдайларды жоюды анықтайды.
Интернет-алаяқтықтың алдын алуда азаматтардың өздерінің құқықтық сауаттылығы маңызды рөл атқарады. Бөгде адамдарға парольдерді, SMS және қосымшалардан келетін кодтарды, банктік карта деректерін және басқа да құпия ақпаратты айтуға болмайды. Күдікті сілтемелер бойынша өтуге, беймәлім адамдардың өтініші бойынша қосымшаларды орнатуға немесе таныс емес адамдарға телефонға және компьютерге қашықтан қол жеткізуге рұқсат беруге болмайды.
Егер азамат алаяуызшылықтың құрбаны болса, операцияны немесе шотты бұғаттау бойынша ықтимал шаралар қабылдау үшін банкке тез арада хабарласу, хат алмасуды, телефон нөмірлерін, интернет-беттерге сілтемелерді, аударымдар туралы мәліметтерді және қылмыстың басқа да цифрлық іздерін сақтау, сондай-ақ құқық қорғау органдарына жүгіну қажет.
Мұндай қылмыстарды тергеу кезінде цифрлық дәлелдемелер ерекше маңызға ие болады: банктік операциялар туралы мәліметтер, телефон байланыстарының деректері, мессенджерлердегі және әлеуметтік желілердегі хат алмасулар, интернет-ресурстар мен пайдаланылатын құрылғылар туралы ақпарат.
Сондықтан жәбірленушінің барлық қолжетімді ақпаратты сақтауы қылмыс мән-жайларын және оны жасаған тұлғаны анықтау үшін айтарлықтай маңызды болуы мүмкін. Есте сақтау керек: интернет-алаяқтықтан басты қорғаныс — бұл тек техникалық қауіпсіздік құралдары ғана емес, сонымен қатар кенеттен қоңырауларға, хабарламалар мен ұсыныстарға деген сыни көзқарас.
Егер сөйлесуші шұғыл түрде қаржылық операция жасауды талап етсе, «қауіпсіз шот» туралы хабарласа немесе растау кодын атауды сұраса, бұл әңгімені тоқтатуға және банкке немесе тиісті ұйымға ресми байланыс арналары арқылы өз бетінше хабарласуға байсақ болудың маңызды себебі болуы тиіс.
Осылайша, интернет-алаяқтыққа тиімді қарсы тұру тек құқықтық, ұйымдастырушылық және алдын алу шараларын ұштастырғанда ғана мүмкін болады. Мемлекеттік органдар қылмыстық схемаларды уақтылы анықтап, тоқтатуы керек, ал азаматтар өздерінің цифрлық және құқықтық сауаттылығын арттыруы тиіс.
Қылмысты зиянды салдарлар туындамай тұрып алдын алу — азаматтарды алаяуызшылардан қорғаудың ең тиімді тәсілі болып табылады.
А.Т.ЖУВАНЫШЕВА,
Шахтинск қалалық сотының
төрағасы