Өнер – уақыттың үнін жеткізетін, халықтың жадын сақтайтын ұлы құндылық. Ол кейде бояу мен сызық арқылы, кейде сөз бен әуен арқылы, ал кейде экрандағы бейнелер арқылы тұтас бір дәуірдің тынысын келер ұрпаққа аманаттайды. Осындай өнердің бірнеше саласын тоғыстырып, қазақ мәдениетінің көркемдік кеңістігіне өзіндік қолтаңбасын қалдырған тұлғалардың бірі – Қазақстанның халық суретшісі, көрнекті кино суретшісі, график әрі кескіндемеші Сахи Романов.
Қазақ өнерінің тарихында өзіндік орны бар Сахи Романовтың шығармашылық жолы – ұлттық бейнелеу өнері мен кино өнерінің өзара сабақтастығын көрсететін ерекше құбылыс. Оның шығармаларынан дәуірдің тынысын, халықтың тұрмыс-тіршілігін, ұлттық болмысты, адам тағдырын, туған жер табиғатын көруге болады. Суретші үшін өнер – жай ғана әсемдік емес, ол тарихты танудың, ұлттық сананы қалыптастырудың және рухани құндылықтарды сақтаудың маңызды құралы болды.
Сахи Романовтың туғанына 100 жыл толуына орай ұйымдастырылған «Сахи Романов: кино мен бейнелеу өнерінің үндестігі» атты жылжымалы көрме – суретшінің шығармашылық мұрасын бүгінгі ұрпаққа қайта таныстырып, оның өнердегі орнын пайымдауға мүмкіндік беретін тағылымды мәдени жоба. Әр суретшінің шығармашылық әлемі оның өмір сүрген ортасымен, туған жерімен және тарихи кезеңімен тығыз байланысты. Сахи Романовтың да өнер жолын туған топырақтан, қазақы ортадан, ұлттық дүниетанымнан бөліп қарау мүмкін емес.
Туған жердің табиғаты, елдің тұрмыс-тіршілігі, қарапайым адамның өмірі мен тағдыры – оның шығармашылық әлемінің негізгі арқауларының бірі болды. Суретші өмір шындығын көркем бейнеге айналдыра білді. Оның туындыларында адам мен табиғат, тарих пен уақыт, ұлттық дәстүр мен замана тынысы өзара сабақтасып жатады. Сурет өнері – үнсіз тіл. Бірақ сол үнсіз тіл кейде мыңдаған сөзден артық сыр шертеді. Бір ғана картинадан белгілі бір кезеңнің киім үлгісін, тұрмысын, адамдардың жүзіндегі көңіл-күйін, қоғамның тынысын аңғаруға болады. Сондықтан суретшінің мұрасы тек эстетикалық құндылық емес, сонымен бірге тарихи дерек ретінде де маңызды. Сахи Романов шығармашылығының ерекшелігі де осында. Ол өз дәуірінің көркем шежіресін жасады. Оның қылқаламынан туған бейнелер уақыт өте келе белгілі бір кезеңнің мәдени-рухани келбетін танытатын көркем құжатқа айналды.
Сахи Романовты бір ғана өнер саласының аясында қарастыруға болмайды. Ол – кескіндеме мен графикада өзіндік із қалдырған суреткер. Оның шығармашылық әлемінде сызықтың нақтылығы, бояудың үйлесімі, композициялық шешім және образдың ішкі мазмұны ерекше орын алады. Кескіндеме өнерінде суретші бояу арқылы адамның көңіл-күйін, табиғаттың мінезін, кеңістіктің тынысын бере білді. Ал графикада сызықтың мүмкіндігін шебер пайдаланып, бейненің ішкі мазмұнын ықшам әрі әсерлі жеткізді. Суретші шығармаларындағы әрбір деталь белгілі бір мағынаға ие. Кейіпкердің жүзіндегі ой, қимылындағы байып, қоршаған ортаның сипаты – барлығы біртұтас көркемдік шешімге бағынады. Бұл – суретшінің өмір құбылыстарын сыртқы көрініс арқылы ғана емес, оның ішкі мазмұны арқылы тануға ұмтылғанын аңғартады.
Өнердегі шынайылық – суретшінің басты қасиеттерінің бірі. Шынайылық дегеніміз – өмірді сол қалпында көшіріп салу емес, оның ішкі ақиқатын сезініп, көрерменге жеткізе білу. Сахи Романов шығармашылығының құндылығы да осындай көркемдік ізденістен көрінеді. Сахи Романовтың шығармашылық жолындағы ерекше бағыттардың бірі – кино өнері. Кино суретшісінің еңбегі көрерменге әрдайым бірден байқала бермейді. Алайда фильмнің көркемдік әлемін қалыптастыруда оның атқаратын рөлі аса маңызды. Кино суретшісі дәуірді, ортаны, кейіпкердің өмір сүретін кеңістігін көз алдымызға әкеледі. Киім үлгісі, интерьер, табиғи орта, заттар әлемі, түстер үйлесімі – мұның барлығы фильмнің көркемдік тілін қалыптастырады. Осы тұрғыдан алғанда Сахи Романовтың кино саласындағы еңбегі оның бейнелеу өнеріндегі ізденістерімен табиғи түрде сабақтасып жатты. Кескіндемеде суретші бір сәтті мәңгілікке тоқтатса, кинода сол сәт қозғалысқа түседі. Картинадағы кейіпкер бір қалыпта бейнеленсе, кинода ол әрекет етеді, сөйлейді, өмір сүреді. Бірақ екі өнердің түпкі мақсаты бір – адамды, дәуірді және өмір шындығын көркем бейнелеу. Сондықтан «кино мен бейнелеу өнерінің үндестігі» деген ұғым. Сахи Романов шығармашылығына өте жақын. Ол екі өнердің арасындағы көркемдік көпірді өз шығармашылығы арқылы көрсете білді.
Кино мен бейнелеу өнерінің тағы бір ортақ қасиеті – өткенді көз алдымызға әкелу мүмкіндігі. Тарихи тақырыпқа арналған фильмді көргенде көрермен сол дәуірдің кеңістігіне енгендей әсер алады. Ал мұндай әсердің қалыптасуына суретшінің еңбегі тікелей ықпал етеді. Тарихи кезеңнің ерекшелігін дәл жеткізу үшін сол уақыттың тұрмысы, мәдениеті, киім-кешегі, сәулеті мен заттық әлемі зерттеледі. Осы тұрғыдан кино суретшісінің еңбегі зерттеушілік ізденіспен де астасады. Ол тек көркем бейне жасап қоймайды, белгілі бір тарихи кезеңнің көрінісін қайта құрастырады. Сахи Романов шығармашылығын осы тұрғыдан қарастырғанда, оның өнері арқылы қазақ халқының мәдени-рухани болмысының көптеген қырларын тануға мүмкіндік бар.
Өнер туындысы уақытты тоқтатады. Кеше болған оқиғаның бүгінгі ұрпаққа әсер етуіне жол ашады. Ал музей сол туындыларды сақтап, қоғамға қайта ұсына отырып, өткен мен бүгіннің арасындағы рухани байланысты жалғастырады. Сахи Романов есімі Ақтоғай өңірінің мәдени тарихымен де сабақтас. Сарыарқаның кең даласы талай тарихи тұлғаларды дүниеге әкелген қасиетті мекен екені белгілі. Бұл өлкенің табиғаты мен тарихи жады шығармашылық адамдардың дүниетанымына өзіндік ықпал еткені сөзсіз. Ақтоғай – қазақ тарихы мен мәдениетінің талай сырын бойына жинаған өлке. Оның әрбір тауы мен даласы, қыстауы мен қонысы, қорымы мен тарихи орны – ұлттың өткенінен сыр шертеді.
Осындай тарихи-мәдени кеңістіктен шыққан өнер тұлғаларының мұрасын зерттеу – туған өлкенің тарихын тереңірек танудың бір жолы. Сахи Романовтың шығармашылық мұрасын Ақтоғай музейінің көрме жұмыстары арқылы көпшілікке таныстыруының да мәні осында. Бұл – белгілі бір суретшінің шығармашылығын ғана насихаттау емес, туған өлкенің мәдени тарихындағы тұлғалардың орнын айқындауға бағытталған маңызды іс.
Сахи Романовтың туғанына 100 жыл толуына арналған «Сахи Романов: кино мен бейнелеу өнерінің үндестігі»атты жылжымалы көрменің Балқаш қалалық тарихи-өлкетану музейінде ашылуы – мәдени өмірдегі маңызды оқиғалардың бірі. Көрмені Ақтоғай археологиялық-этнографиялық музейі ұйымдастырды. Мұндай жылжымалы көрмелердің басты ерекшелігі – музей қорындағы тарихи-мәдени мұраларды әртүрлі ортаға жеткізіп, көрерменнің музей кеңістігіне келуін ғана күтпей, өнер туындыларын халыққа жақындатуында.
Көрме барысында Сахи Романовтың шығармашылық жолы, бейнелеу өнеріндегі өзіндік қолтаңбасы мен кино өнеріне қосқан үлесі кеңінен таныстырылды. Суретшінің туындылары арқылы көрермен оның өнер әлеміне үңіліп, шығармашылық ізденістерінің сан қырын тануға мүмкіндік алды. Көрменің Балқаш қаласында өтуінің де өзіндік символдық мәні бар. Балқаш – өнер мен мәдениетті қадір тұтқан, тарихи жады қалыптасқан шаһар. Қала тұрғындары мен қонақтарына қазақ өнерінің көрнекті өкілінің мұрасын таныстыру – мәдени байланыстарды нығайтудың бір көрінісі.
Көрме жұмысына Балқаш қаласының тұрғындары, ардагерлер мен студенттердің қатысуы оның қоғамдық маңызын арттыра түсті. Ардагер буын үшін мұндай көрмелер – өткен кезеңнің мәдени тынысын қайта сезінуге мүмкіндік берсе, жастар үшін – ұлттық өнердің тарихын танудың, кәсіби шығармашылықтың қыр-сырын түсінудің бір мүмкіндігі. Өйткені өнерді сақтау – тек картиналарды немесе тарихи жәдігерлерді сақтау емес. Өнерді сақтау дегеніміз – сол шығармалар арқылы қалыптасқан дүниетанымды, эстетикалық талғамды, тарихи жадыны сақтау.Бүгінгі жас ұрпақ экран әлемінде өмір сүріп келеді. Кино, цифрлық технология, визуалды мәдениет – олардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігі. Осындай жағдайда Сахи Романовтың шығармашылығын таныстырудың маңызы арта түседі. Себебі ол – дәстүрлі бейнелеу өнері мен кино сияқты заманауи өнердің тоғысқан тұсында еңбек еткен тұлға. Қазақ бейнелеу өнерінің тарихы – ұлттың рухани жаңғыру тарихының бір бөлігі. Халықтың тұрмысын, табиғатын, тарихын, тұлғаларын бейнелеген суретшілердің шығармалары уақыт өткен сайын құндылығы арта түседі. Себебі әр дәуір өз өнерін қайта оқиды. Бір кезеңде белгілі бір туындының бір қыры маңызды болса, кейінгі уақытта оның басқа қыры ашылуы мүмкін.
Сахи Романов мұрасы да осындай қайта зерделеуді қажет ететін рухани қазыналардың қатарында. Оның шығармашылығы арқылы біз бір адамның өнер жолын ғана емес, қазақ мәдениетінің белгілі бір кезеңдегі даму ерекшелігін де көре аламыз. Суретшінің бейнелеу тілі, кино өнеріндегі ізденістері, адам мен қоғамды бейнелеуі – ұлттық өнер тарихының маңызды беттерін толықтырады. Сондықтан Сахи Романовтың шығармашылық мұрасын сақтау, зерттеу және насихаттау – музейлердің, мәдениет мекемелерінің ғана емес, жалпы қоғамның ортақ міндеті. Музей – өткенді сақтайтын орын ғана емес. Ол – өткен мен бүгінді байланыстыратын тірі мәдени кеңістік.
Музей залындағы әрбір жәдігердің өз тарихы бар. Әрбір картина белгілі бір кезеңнің үнін жеткізеді. Әрбір көрме көрерменді өткенмен тілдестіреді. Сахи Романовтың 100 жылдығына арналған көрменің негізгі тағылымы да осында.Өнер тұлғасын ұлықтау – оның есімін атаумен ғана шектелмейді. Оның шығармашылығын зерттеу, туындыларын сақтау, кейінгі ұрпаққа таныстыру, жастардың бойында өнерге деген қызығушылық қалыптастыру – тұлға мұрасын жалғастырудың нақты көрінісі.
Бүгін Ақтоғайдағы көрме залында тұрған Сахи Романов шығармалары ертең басқа көрерменмен қауышуы мүмкін. Бір картина бір адамға тарихи ой салса, екінші адамға шығармашылық шабыт береді. Үшінші бір көрермен туған жеріне, ұлттық өнерге деген көзқарасын қайта зерделеуі мүмкін. Өнердің құдіреті де осында. Сахи Романов – қазақ өнерінің тарихында өзіндік қолтаңбасын қалдырған суреткер. Оның шығармашылық әлемі кескіндеме, графика және кино өнерін өзара сабақтастырып, ұлттық мәдениеттің көркемдік кеңістігін байыта түсті.
Суретші мұрасы – белгілі бір дәуірдің көркем шежіресі. Оның туындылары арқылы уақыт тынысын сезінуге, адам болмысын тануға, ұлттық өнердің даму жолына көз жүгіртуге болады. Туғанына 100 жыл толуына орай ұйымдастырылған «Сахи Романов: кино мен бейнелеу өнерінің үндестігі»атты көрме – осы асыл мұраны қайта жаңғыртып, халықпен қауыштырған маңызды мәдени бастама. Балқаш қаласының тұрғындары, ардагерлер мен студенттердің көрмеге қатысуы – өнерге деген құрметтің, тарихи жадыға деген жауапкершіліктің көрінісі. Сахи Романовтың өнері – өткеннің ғана мұрасы емес. Ол бүгінгі ұрпаққа ой салып, ертеңгі ұрпаққа жол көрсететін рухани қазына.
Өйткені уақыт өзгереді, заман жаңарады, ал шынайы өнердің ғұмыры жалғаса береді. Сахи Романов қалдырған көркем мұра да қазақ өнерінің тарихында өз орнын сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, ұлттық руханияттың алтын арқауын толықтыра бермек.
Сағат Ерғалыұлы ҚАЛИЯСҚАР,
Ақтоғай археологиялық-этнографиялық музейінің кіші ғылыми қызметкері