ХХ ғасырдың басы түркі-мұсылман халықтарының ұлттық санасында жаңа дәуірдің басталуын білдірді. 1905 жылғы орыс-жапон соғысындағы Жапонияның жеңісі бүкіл Азияда «Шығыстың оянуы» аталатын үдерісті қозғады. Әлихан Бөкейхан өзінің «Қазақтар» еңбегінде осы оқиғаның қазақ қоғамына әсерін байқады.
Қазақ даласында бұл үдеріс ерекше қарқынмен дамыды. Еуропалық модель қазақ зиялыларын толық қанағаттандырмады – батыс модернизациясы колониализммен, христиандық миссионерлікпен және жергілікті мәдениеттерді жоюмен тығыз байланысты болды. Осы тұста Жапония моделі – Мэйдзи реставрациясы (1868-1912) – қазақ зиялыларының назарына ілікті.
Мэйдзи реставрациясы Жапонияның жабық феодалдық қоғамнан 40 жыл ішінде әлемдік державаға айналуын қамтамасыз етті. Бұл өзгерістің ерекшелігі – батыс технологиясын игере отырып, жапондық ұлттық рухты, дәстүрлерді сақтау болды. «Wakon-Yosai» (和魂洋才) – «жапон жаны, батыс білімі» қағидасы Мэйдзи реформаларының философиялық негізі болып, қазақ зиялылары үшін өте тартымды үлгі ұсынды: қазақ болмысын сақтап, қазіргі заманғы білімді меңгеру мүмкіндігін көрсетті.
1) Алаш зиялылары Жапония тәжірибесін қалай зерттеді?
2) Олар Мэйдзи үлгісінен нені үйренді?
3) Бұл білімді қазақ қолданысына қалай бейімдеді?
Зерттеу 1911-1917 жылдардағы «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналындағы материалдарға, Алаш съездерінің құжаттарына негізделген. Талдау бес негізгі параллельге құрылған: білім беру, әскери ұйымдастыру, заң жүйесі, экономикалық саясат және ұлттық-мәдени код.
1904-1905 жылдардағы Орыс-жапон соғысы бүкіл Азия халықтарының санасын өзгертті. Алғаш рет азиялық держава еуропалық империяны жеңді. Бұл оқиға қазақ зиялылары үшін екі маңызды ойды дәлелдеді: біріншіден, шығыс халқы батысқа тәуелсіз дамуға қабілетті; екіншіден, модернизация отаршылдықсыз мүмкін.
Бұл сенім қазақ баспасөзінде жүйелі түрде насихатталды. Жапония үлгісі үш негізгі себеппен тартымды болды: ұлттық тәуелсіздікті сақтау (отарланудан аулақ болу), мәдени өзіндік ерекшелікті сақтау (еуропалық емес жолмен дамиды), жылдам модернизация (тек 40 жылда қуатты державаға айналды). Осылайша, Жапония қазақ зиялыларына «үшінші жол» ұсынды: орыс отаршылдығына да, еуропалық модернизацияға да балама жол.
1911 жылдан бастап шыққан «Айқап» журналы мен 1913 жылдан бастап жарық көрген «Қазақ» газеті қазақ зиялыларының негізгі трибунасына айналды. Бұл басылымдарда Жапония тақырыбы үнемі қозғалды. Жапон мәселесі бойынша мақалалар «үлгі», «өнеге», «ұстаз» сияқты нормативті лексикамен берілді – бұл Жапонияның идеологиялық-педагогикалық мәнін көрсетеді.
Қазақ баспасөзінде Жапония реформалары туралы материалдар жарияланып тұрады. Жапон халқының біртұтас еріктілігімен, император Мэйдзидің халық игілігі үшін жаңарту жолын таңдағаны атап өтілді.
Міржақып Дулатұлының «Жұмбақ» (1907) мысал өлеңінде орыс-жапон соғысындағы отаршыл Ресей озбырлығы әшкереленді. Әсет Найманбайұлы «Алашқа» дастанында Жапон елінің тағылымын былай жырлады:
«Меллетің көш бастарлық асылдары,
Ел үшін бойға біткен тасыр қаны.
Итан, Жапон үлгісін үйрете алсаң,
Торлаған түнек заман ашылғаны!
Отыз жылда оқумен өрге басып,
Жапония бала кеп туын тікті».
Маңыздысы, қазақ баспасөзі Жапонияны тек ақпарат көзі ретінде емес, педагогикалық құрал ретінде пайдаланды. Әр мақала «біз де солай істей аламыз» деген үндеумен аяқталды. Жапония – абстрактілі үлгі емес, нақты әрекет бағдарламасы болды. Осылайша, баспасөз қазақ қоғамында Жапония моделін насихаттау және оны қазақ жағдайына бейімдеу функциясын атқарды.
Мэйдзи үкіметі 1872 жылы жалпыға міндетті бастауыш білім туралы жарлық шығарды: «Ел ішінде сауатсыз адам қалмауы тиіс». 1873 жылы 12 000 мектеп ашылып, 1890 жылға қарай олардың саны 25 000-ға жетті. 1905 жылғы сауаттылық деңгейі: ерлер арасында 95%, әйелдер арасында 85% – Азияда небір көрінбеген көрсеткіш.
Алаш зиялылары жапон білім жүйесінің құрылымын қазақ қоғамына бейімдеуді ұсынды: «Әр ауылда балалар мектебі, әр болыста орта мектеп, әр облыста жоғары оқу орны». 1917 жылғы Алаш съезі осы принципті қабылдады. Жапон үлгісінің тартымдылығы – ұлттық мазмұнды әмбебап ғылыми формамен үйлестіруі: жапон мектептерінде жапон тілі, тарихы міндетті, бірақ физика, химия еуропалық оқулықтар бойынша оқытылды.
Тіл саясатында да жапон тәжірибесі басшылыққа алынды: Жапония жазуын батыстандырудан бас тартып, кандзи-хирагана жүйесін жетілдірді. Ахмет Байтұрсынұлының «төте жазуы» (1912-1929) – араб әрпін қазақ фонетикасына икемдеу – осы жапондық тәсілдің көрінісі. Әміржан Сыдықұлының «Темірқазық» журналындағы «Қазақ елінде мектептер қалай құрыла бастауға керек?» мақаласында жапон білім беру жүйесінің жаңашыл қағидаттары ерекше атап өтілді: «Россия Европаның 300 жыл бойы мәдениетті ел болған дәуіріне жүз жыл ішінде жеткен. Қазір мәдениетті елдің бірі болып отырған Жапония 50-60 жыл ішінде мәдениетті ел болған. Біздің өзіміздің шаруамызды оқу жұмысымызды түзу қылып құрсақ аз уақыт ішінде жетілеміз.»
Мэйдзи үкіметі 1873 жылы жалпыға бірдей әскери қызметті енгізіп, самурай монополиясын жойды. 1890 жылға қарай Жапония Азиядағы ең күшті әскери күшке айналды. Алаш Орда (1918) қазақ әскери бөлімдерін құруды бастады, онда ұлттық дәстүр (жылқышылық, атқыштық) заманауи дисциплинамен үйлестірілді. Екі жағдайда да ұлттық әскер тәуелсіздіктің негізі ретінде қарастырылды. Бірақ айырмашылық та бар: Жапония империалистік экспансияға бағыт алды, ал Алаш қорғаныс принципін ұстанды. Әлихан Бөкейхан 1915 жылғы мақаласында Жапонияның Кореяны отарлауын сынап, «ұлттық тәуелсіздік барлық Азия халықтарының құқығы» деп жазды. Бұл Алаш қозғалысының гуманистік, антиимпериалистік сипатын көрсетеді.
1889 жылғы Мэйдзи конституциясы император билігін сақтай отырып, парламенттік жүйені (Imperial Diet) енгізді. Бұл батыс институтын жапон саяси дәстүрімен үйлестіру еді. Алаш автономиясы (1917) да осындай қос үлгі ұсынды: ұлттық Кеңес (представительтік орган) + әдет-ғұрып құқығы (жергілікті деңгейде).Әлихан Бөкейханның мақалалары Жапонияның император мен парламенттің тепе-теңдігін табу тәжірибесіне үнемі сілтеме жасайды. Екі жағдайда да мақсат бір: дәстүрлі билік пен заманауи институттарды үйлестіру. Бірақ қазақ жағдайында император культін қабылданбады, өйткені қазақ қоғамында билік дәстүрі неғұрлым демократиялық болды – хандарды сайлайтын, шешімдерді бірлесіп қабылдайтын дәстүр бар еді. Мэйдзи үкіметі «Fukoku kyōhei» (富国強兵, «бай ел, күшті әскер») ұраны егізінде ұлттық капиталды қорғау, шетелдік инвестицияларды шектеу, отандық өнеркәсіпті дамыту саясатын жүргізді. Алаш зиялылары осы саясатты мақұлдап, қазақтарды «орыс тауарын аз сатып алып, өз қолөнерімізді дамытуға» шақырды.
Алаш бағдарламасы қазақ кәсіпкерлігін дамытуды, кооперацияларды құруды, орыс капиталының үстемдігіне қарсы тұруды көздеді. Екі жағдайда да экономикалық тәуелсіздік саяси тәуелсіздіктің негізі ретінде түсінілді. «Қазақтың әрбір тасы қазақтың өңіріне түйме болып тағылып, қазақтың жерінде өндірілген бір уыс жүн сол мемлекеттің азаматтарының үстіне тоқыма болып тоқылып киілуі керек» деген ұстаным Алаш арыстарының экономикалық философиясының өзегі болды.
«Wakon-Yosai» қағидасы жапондықтардың модернизацияға деген ерекше көзқарасын білдірді: батыс ғылымын игеру ұлттық мәдениетті жоюды білдірмейді. Мәдениет деңгейінде синтоизм мемлекеттік дінге айналып, император культі нығайтылды. Білім деңгейінде жапон тарихы, әдебиеті, философиясы міндетті оқытылды. Әлеуметтік деңгейде отбасылық құндылықтар, иерархия, ұжымдық жауапкершілік сақталды.
Әлихан Бөкейханның «Ұлт және прогресс» (1913) мақаласы Алаш идеологиясының өзегін көрсетті: «Жапондықтар жапон болудан қалмай, заман талабына жауап берді. Біз де қазақ болудан қалмай, озық елдердің қатарына қосылуымыз керек». Алаш зиялылары «қазақ жаны, әлем білімі» формуласын ұсынды – «орыс білімі» қазақ жағдайында колониализммен байланысты болды. Ұлттық кодты сақтау бірнеше бағытта жоспарланды: тіл (қазақ тілін барлық деңгейде оқыту), тарих (қазақ тарихын зерттеу), дін (исламды сақтау, бірақ схоластикадан арылту), әдет-ғұрып (салт-дәстүрді сақтау, зиянды әдеттерден арылу). Смағұл Сәдуақасұлы 1926 жылы Ташкенттегі тұңғыш Жоғары қазақ педагогика институтының салтанатты ашылуында сөйлеген сөзінде жапон жұртының ғылыми дамуда жүріп өткен жолын бағамдады.
Алаш зияткерлері Жапон үлгісін сыни тұрғыдан қабылдады. Біріншіден, олар император культін қазақ қоғамына жат санады. Қазақ қоғамында билік дәстүрі неғұрлым демократиялық болды – хандарды сайлайтын, шешімдерді бірлесіп қабылдайтын дәстүр бар еді. Император абсолютизмі бұл дәстүрге қайшы келді.Екіншіден, жапон әскери экспансионизміне қауіппен қарады. Әлихан Бөкейхан 1915 жылғы мақаласында Жапонияның Кореяны отарлауын сынап, «ұлттық тәуелсіздік барлық Азия халықтарының құқығы» деп жазды. Бұл Алаш қозғалысының гуманистік, антиимпериалистік сипатын көрсетеді. Олар Жапонияның ішкі реформаларын қолдап, сыртқы экспансиялық саясатын қабылдамады. Үшіншіден, уақыт факторы. Жапония 1868-1905 жылдары (37 жыл) ішкі реформаларды жүргізуге уақыт алды. Алаш тек 3-4 жыл (1917-1920) өмір сүрді – бұл түбірлі реформалар үшін жеткіліксіз. 1917 жылғы революция, азамат соғысы, Кеңес билігінің орнауы Алаш автономиясын жойды. 1920 жылдары Алаш көсемдері Кеңес үкіметіне қосылды, біршамасы 1930 жылдары қуғын-сүргінге ұшырап, қаза тапты.
Алаш зиялыларының Жапония моделіне деген қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Мэйдзи реставрациясы олар үшін ұлттық өзіндік ерекшелікті сақтай отырып модернизацияланудың нақты, табысты мысалы болды. «Wakon-Yosai» қағидасы қазақ зиялыларына өз формуласын – «қазақ жаны, әлем білімі» – құруға шабыт берді.
Жапония үш маңызды қағиданы дәлелдеді: Шығыс халқы батыстандырылмай батыс ғылымын игере алады, отарланбай тәуелсіз мемлекет құра алады, өз мәдениетін жоймай озық өркениетке айнала алады. Алаш зияткерлері Жапон үлгісін догматикалық түрде көшірмеді. Олар сыни іріктеу жасап, қазақ қоғамының ерекшеліктерін ескерді: көшпелілік дәстүр, исламдық құндылықтар, отарлық контекст.
Бүгінгі Қазақстан үшін Алаш-Жапон тәжірибесі өзекті болып отыр. Тәуелсіздік кезеңінде де Қазақстан осы дилеммамен бетпе-бет келді: қалай модернизацияланып, өз ерекшелігімізді сақтаймыз? Алаш зиялыларының бір ғасыр бұрын қалыптастырған жауап – «өзіндік ерекшелікті сақтап, әлемдік өркениетке ену» – әлі де бағдар бола алады. Білім беру реформасы, технологиялық модернизация, ұлттық мәдениетті сақтау саясатында Алаш зияткерлерінің бастаған «батыс пен шығысты үйлестіру» дәстүрінің сабақтастығы байқалады.
С.М.САПАРОВА,
тарих факультетінің 1студенті, «Мирас» тарихи-этнографиялық зерттеу клубының мүшесі
Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті