Архив – халықтың тарихи жады, мемлекеттің құқықтық әрі саяси дамуының айнасы. Қазақстан аумағындағы архив ісінің қалыптасуы патшалық Ресей кезеңімен, одан бұрынғы хандық басқару жүйесімен және даладағы дәстүрлі іс жүргізу тәжірибесімен тығыз байланысты. 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін архивтер жүйелі мемлекеттік институт деңгейінде толық қалыптаспаса да, құжат жинау мен сақтау тәжірибесі белгілі бір дәрежеде болған.
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құжат жүргізу және деректерді сақтау жүйесі
- Қазақ хандығы кезеңіндегі жазба мәдениет
XV-XIX ғасырлардағы Қазақ хандығы дәуірінде мемлекеттік басқару жүйесі болды, алайда ол толық бюрократиялық аппаратқа негізделген жазбаша жүйе емес, көшпелі өркениетке тән ауызша құқықтық дәстүрге сүйенді. Көшпелі қоғамда ақпаратты сақтау мен жеткізудің негізгі тәсілі: ауызша шежіре, жыр-дастандар, билердің шешендік сөздері, тарихи аңыздар арқылы жүзеге асты. Яғни тарихи жады – халықтың жадында сақталды.
- Жазбаша құжаттардың түрлері
Қазақ қоғамында жазу мүлде болмады деу қате. Жазбаша құжаттар болған, бірақ олар кең көлемде таралмаған.
Негізгі құжат түрлері: Хан жарлықтары
Хандар мен сұлтандар маңызды саяси шешімдерді, жер беру актілерін, әскери бұйрықтарды жазбаша түрде бекіткен. Бұл құжаттар көбіне: араб графикасында, түркі-шағатай тілінде жазылған.
Дипломатиялық хаттар
Қазақ хандары көрші мемлекеттермен байланыс орнатқан: Ресей империясы, Қытай, Бұхара хандығы, Қоқан хандығы. Осы мемлекеттермен жазысқан хаттар ресми түрде тіркеліп отырған. Бірақ олардың көшірмелері көбіне қарсы тараптың архивтерінде сақталған.
Шежірелер:
Рулар мен тайпалардың шығу тегі туралы мәліметтер кейде жазбаша түрде хатталған. Алайда бұл ғылыми архив емес, әулеттік мұра сипатында болды. Билер сотының шешімдері
Құқықтық қатынастар көбіне ауызша шешілді. Би шешімі халық жадында сақталып, кейін прецедент ретінде қолданылды. Жазбаша хаттамалар сирек кездескен.
Құжаттарды сақтау тәсілі:
Қазақ хандығында арнайы архив ғимараты немесе мемлекеттік сақтау орны болмаған. Құжаттар: хан ордасында, сұлтандардың жеке қорында, діни сауатты адамдардың (қазылар, молдалар) қолында сақталды. Бұл – орталықтандырылған емес, жеке сипаттағы сақтау жүйесі болды.Көшпелі өмір салты да құжаттардың ұзақ сақталуына қолайсыз еді: климаттық жағдай, жиі қоныс аудару, соғыстар мен шапқыншылықтар құжаттардың жойылуына әкелді.
Неліктен орталық архив жүйесі болмады?
Бұған бірнеше себеп бар:
1) Көшпелі басқару формасы – тұрақты астана мен тұрақты кеңсе жүйесінің болмауы.
2) Ауызша құқық үстемдігі – дала заңдары жазбаша кодекске емес, дәстүрге негізделді.
3) Бюрократиялық аппараттың әлсіздігі – кәсіби іс жүргізушілер жүйесі болмады.
4) Әскери-саяси тұрақсыздық – сыртқы қауіптер құжат сақтауды қиындатты.
Дала заңдары және құқықтық дәстүр:
Қазақ қоғамындағы құқықтық жүйе «Жеті жарғы» сияқты әдет-ғұрып заңдарына сүйенді. Бұл заңдар көбіне ауызша таралды. Қағазға түскен нұсқалары кейінгі кезеңдерде жазылған.
Маңызды тарихи ерекшелік:
Қазақ хандығына қатысты көптеген түпнұсқа құжат бүгінгі таңда Қазақстанда емес, шетел архивтерінде сақтаулы. Мысалы Санкт-Петербург архивтері, Омбы, Орынбор. Бұл – отарлық кезеңде құжаттардың сыртқа шығарылуымен байланысты.
Патшалық Ресей кезеңіндегі архив ісінің нақты ұйымдастырылуы:
XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ даласы біртіндеп Ресей империясы құрамына енді. Бұл өзгеріс тек саяси тәуелділік қана емес, басқару жүйесінің түбегейлі ауысуына алып келді. Соның ішінде іс жүргізу тәртібі де ресейлік бюрократиялық модельге көшірілді. Алайда маңызды жайт – Қазақстан аумағында бұл кезеңде арнайы дербес мемлекеттік архив мекемелері құрылған жоқ. Архив қызметі кеңсе жұмысының бір бөлігі ретінде ғана қарастырылды.
Осы тұста неге дербес архив мекемелері құрылған жоқ деген сұрақ туындар. Оның басты 3 себебі:
1) Отарлық басқару логикасы:
Қазақстан метрополия үшін шикізаттық және стратегиялық аймақ болды. Маңызды құжаттар орталыққа жіберіліп отырды. Сондықтан дербес аймақтық архив ашу империя үшін басымдық болмады.
2) Құжаттардың басқару құралы ретінде қаралуы:
Құжаттар тарихи мұра емес, әкімшілік бақылау құралы ретінде қабылданды.
3) Орталықтандыру саясаты:
Маңызды материалдар губерниялық немесе империялық архивтерге жөнелтілді. Соның салдарынан қазақ жерінде толыққанды архив қоры қалыптаспаған.
Қандай құжаттар жиналды?
Патшалық кезеңде Қазақстан бойынша төмендегідей материалдар жиналды: Жерді межелеу актілері, қоныс аудару саясатына қатысты деректер, әскери есептер, халық саны статистикасы, сот істері, Қазақ сұлтандары мен билеріне қатысты әкімшілік құжаттар. Бұл құжаттардың көп бөлігі кейін орталық архивтерге жіберілді.
Архивтік мәдениеттің қалыптасуына әсері
Патшалық Ресей кезеңі екі жақты нәтиже берді: Бір жағынан, жергілікті архив жүйесі дамымады.
Екінші жағынан, құжат жүргізу тәртібі енгізіліп, тіркеу мәдениеті қалыптасты.
Яғни революцияға дейін Қазақстанда толыққанды архив мекемесі болмаса да, болашақ архив жүйесінің негізін қалаған бюрократиялық тәжірибе қалыптасты.
Қорытындылай келе, 1917 жылға дейін архив ісі дербес ғылыми және мемлекеттік институт ретінде толық қалыптаспағанымен, бұл кезең құжат жүргізу мәдениетінің және тарихи деректерді сақтаудың алғашқы негіздерін қалады. Әкімшілік кеңселерде іс қағаздарын тіркеу, есеп жүргізу және белгілі мерзімге сақтау тәжірибесі енгізілді. Бұл құжаттар бастапқыда тарихи мұра ретінде емес, басқару құралы ретінде қолданылса да, кейінгі зерттеулер үшін маңызды дерек көзіне айналды. Жиналған материалдар әртүрлі мекемеде шашыраңқы күйде сақталды: облыстық басқармаларда, уездік кеңселерде, әскери құрылымдарда. Олардың бір бөлігі орталық әкімшілік органдарға жіберілді, кейбірі уақыт өте жоғалып кетті. Дегенмен сақталып қалған құжаттар кейін архив жүйесін құру кезінде материалдық база ретінде пайдаланылды. Яғни, революцияға дейінгі құжаттар болашақ архив қорларының бастапқы жинақ қоры қызметін атқарды. 1917 жылғы саяси өзгерістерден кейін архив ісіне деген көзқарас түбегейлі өзгерді. Архив тек кеңсе құжаттарын сақтайтын орын емес, тарихи жадыны, мемлекеттік басқару тәжірибесін және ғылыми зерттеулерге қажетті деректерді қорғайтын институт ретінде қарастырыла бастады. Мемлекеттік деңгейде орталықтандырылған архив құрылымдары пайда болып, құжаттарды жүйелеу, каталогтау, ұзақ мерзімді сақтау талаптары енгізілді. Бұл процесс архив ісін дербес салаға айналдырып, оны мемлекеттік маңызы бар жүйе ретінде бекітті. Осылайша, 1917 жылға дейінгі кезең архивтің толыққанды институт ретінде дамымауымен сипатталса да, сол уақытта қалыптасқан құжат жүргізу тәжірибесі мен сақталған материалдар кейінгі архив жүйесінің негізін қалады. Революциядан кейін бұл негіз кеңейіп, архив мемлекеттік басқарудың және тарихи зерттеудің маңызды элементіне айналды.
Алуа БАҒДАТҚЫЗЫ,
студент